II CR 331/72

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia F. Wesely. Sędziowie: J. Szachułowicz (sprawozdawca), K. Olejniczak.SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu sprawy z powództwa Anny G. i Heleny M. przeciwko Skarbowi Państwa - Prokuratura Wojewódzka w Rzeszowie i Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w K. oraz Przedsiębiorstwu Handlu Sprzętem Rolniczym "Agroma" w B. o zwolnienie od zajęcia i zabezpieczenia na skutek rewizji powódek od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Rzeszowie z dnia 17 lutego 1971 r.,uchylił zaskarżony wyrok w części oddalającej powództwo o wykreślenie hipotek i przekazał sprawę w tym zakresie Sądowi Wojewódzkiemu w Rzeszowie do ponownego rozpoznania, w pozostałej części rewizję oddalił.Uzasadnienie faktycznePaństwowe Biuro Notarialne w K. na podstawie wniosku Wydziału Finansowego Prezydium PRN w K. z dnia 17.X.1970 r. i postanowienia Prokuratury Wojewódzkiej w Rzeszowie z dnia 31.VIII.1970 r. w księdze wieczystej nr 11693 nieruchomości stanowiącej własność Anny G. dokonało wpisu w dziale III ostrzeżenia o zabezpieczeniu przepadku tej nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa, a w dziale IV wpisu hipoteki w kwocie 1.000.000 zł w celu zabezpieczenia roszczeń wobec Władysława M., zięcia właścicielki nieruchomości, na rzecz Przedsiębiorstwa Handlu Sprzętem Rolniczym w B. oraz drugiej hipoteki w kwocie 100.000 zł tytułem zabezpieczenia na rzecz Skarbu Państwa kary grzywny grożącej Władysławowi M. Na podstawie postanowienia Prokuratora z dnia 31.VIII.1970 r. Skarbowy Urząd Komorniczy dokonał również zajęcia nieruchomości, jakie znajdowały się w posiadaniu powódki, zajmując stanowisko, że zajęte przedmioty stanowią własność oskarżonego Władysława M.Powódki - żona i teściowa oskarżonego - wystąpiły z powództwem o zwolnienie od zajęcia i zabezpieczenia domu mieszkalnego wzniesionego na parceli I kat. 1498, dla której jest urządzona księga wieczysta nr 11693 w K., twierdząc, że parcela stanowi wyłączną własność Anny G., która nabyła ją w drodze spadkobrania, wzniesiony zaś budynek stanowi współwłasność powódek. Rzeczy ruchome stanowiące przedmiot zajęcia zostały nabyte przed zawarciem małżeństwa powódki Heleny M. z oskarżonym bądź nabyte przez powódkę Annę G. w drodze spadkobrania lub wspólnie z dochodów pochodzących z gospodarstwa rolnego prowadzonego przez obie powódki.Skarb Państwa - Prezydium PRN - Wydział Finansowy w K. wnosił o oddalenie powództwa, twierdząc, że powódki nie mogły nabyć rzeczy ruchomych z dochodu uzyskanego z prowadzenia małego gospodarstwa rolnego, a w szczególności Anna G. nie mogła przyczynić się do osiągania tych dochodów z powodu wieku, gdyż obecnie ma 80 lat i raczej należy przyjąć, że była na utrzymaniu małżonków M.Wprawdzie powódki złożyły szereg dowodów stwierdzających nabycie materiałów budowlanych od 1957 r., jednakże nie bez znaczenia jest okoliczność, że wówczas Anna G. liczyła już 70 lat.Władysław M. pracował wówczas w PZGS-ie w K. i razem z żoną prowadził gospodarstwo rolne. Największe nasilenie zakupów przypada na czas od 1965 r. do 1969 r., a więc na okres prowadzenia przez Władysława M. przestępnej działalności. Zgodnie z art. 34 k.r.o. ruchomości stanowiące zwykłe urządzenia domowe, służące do użytku obojga małżonków, są objęte wspólnością ustawową.Przedstawiciel Prokuratury wnosił o oddalenie powództwa, pozwane zaś Przedsiębiorstwo nie złożyło oświadczenia w sprawie.Sąd Wojewódzki w dniu 17.II.1971 r. zwolnił od zajęcia i zabezpieczenia nieruchomość przez wykreślenie z działu III księgi wieczystej wzmianki o zabezpieczeniu przepadku tej nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa, a ponadto zwolnił ruchomości: maszynę do szycia, aparat radiowy, śrutownik, motor elektryczny z agregatem omłotowym oraz parkiet podłogowy. W pozostałej części powództwo oddalił i zniósł koszty procesu między stronami.Sąd Wojewódzki ustalił, że Władysław M. wznosił razem z powódkami budynek mieszkalny na nieruchomości stanowiącej własność powódki Anny G. Władysławowi M. przysługuje z tego tytułu prawo majątkowe na wspomnianej nieruchomości w postaci wierzytelności objętej wspólnością ustawową. Ustanowienie więc hipotek było w okolicznościach sprawy uzasadnione. Zdaniem Sądu Wojewódzkiego nie było podstaw do wpisania w dziale III księgi wieczystej ostrzeżenia, gdyż nieruchomość stanowi własność powódki Anny G. Zwolnione rzeczy ruchome są własnością Anny G. wobec nabycia ich przez tę powódkę na kilkanaście lat przed popełnieniem przestępstwa przez Władysława M. Inne rzeczy ruchome były w posiadaniu Władysława M. i jego żony. Trudno jest przyjąć, jak twierdzą powódki, że wszystkie rzeczy ruchome są własnością Anny G., młode zaś małżeństwo nie posiadało żadnych własnych urządzeń domowych.Od tego wyroku powódki wniosły rewizję, którą oparły na wszystkich podstawach zaskarżenia z wyjątkiem nieważności postępowania. Domagają się one zmiany zaskarżonego orzeczenia w części dotyczącej oddalenia powództwa o zwolnienie od zabezpieczenia przez wykreślenie obu hipotek oraz zwolnienia od zajęcia dalszych ruchomości, ewentualnie domagają się uchylenia wyroku w części oddalającej powództwo i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania.Skarżące zajmują stanowisko, że skoro Sąd zwolnił nieruchomość od zabezpieczenia przez wykreślenie ostrzeżenia, to te same przyczyny dają podstawę do wykreślenia ustanowionych hipotek.Błędne jest również ich zdaniem ustalenie Sądu, że Władysław M. dokonał nakładów na nieruchomość. Twierdzą one, że powódka Anna G. sprzedała stary dom za 86.000 zł i część pieniędzy z tej sprzedaży przeznaczyła na budowę nowego domu. Pracę przy budowie domu świadczyła rodzina Anny G. i Heleny M., a ponadto zaciągnęły one szereg pożyczek na budowę domu. Helena M. jeszcze przed zawarciem związku małżeńskiego miała swoje oszczędności, które przeznaczyła na budowę domu. Zajmowała się krawiectwem i dochody z tego źródła przeznaczała na budowę. Otrzymała też przekaz zagraniczny, za co nabyła blachę na pokrycie domu.Rzeczy ruchome nie zwolnione od zajęcia są własnością Anny G. i Sąd w celu prawidłowego wyjaśnienia sprawy powinien był przeprowadzić dowód z przesłuchania stron. Sąd pominął ten istotny dowód i dlatego między innymi poczynił ustalenia sprzeczne z zebranymi w sprawie dowodami.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy, rozpoznając rewizję powódek, zważył, co następuje:Wbrew zarzutom rewidujących trafne jest stanowisko Sądu Wojewódzkiego, że poczynienie przez oskarżonego nakładów na nieruchomość powódki Anny G. uzasadnia zajęcie przysługującej mu z tego tytułu wierzytelności na poczet zabezpieczenia grożącej mu kary grzywny. Ustalenie, że oskarżony poczynił w jakimś zakresie nakłady majątkowe na cudzą nieruchomość, oznacza, iż przysługuje mu prawo majątkowe, które w myśl art. 142 § 1 k.k.w. w związku z art. 143 k.k.w. podlega zabezpieczeniu.Ponieważ nakłady były dokonane przez oskarżonego w czasie trwania małżeństwa z powódką Heleną M., zachodzi domniemanie, że nakłady wchodzące w skład wspólności ustawowej będą objęte zabezpieczeniem. Zabezpieczeniu podlega nie tylko wartość nakładów, jaka z wyliczenia wypadnie na oskarżonego, lecz cała wartość wkładu obojga małżonków, wchodząca w skład ich majątku dorobkowego objętego wspólnością.Istotna natomiast - z punktu widzenia ustalenia niezbędnych rozmiarów zabezpieczenia - jest wartość poczynionych nakładów, wartość ta bowiem decyduje o wysokości wierzytelności, a zatem również o wysokości hipoteki przymusowej. Odsyłanie więc kwestii wyliczenia wartości nakładów dopiero do postępowania egzekucyjnego nie jest słuszne, skoro z punktu widzenia interesów właścicielki nieruchomości nie jest obojętne, w jakim zakresie wierzytelność ta jest obciążona i słusznie na podstawie art. 143 § 2 k.k.w. może ona domagać się zwolnienia od zabezpieczenia w zakresie przewyższającym wartość nakładów poczynionych przez oskarżonego.Treść zatem art. 160 k.k.w., który mówi o ustaleniu składników mienia objętego konfiskatą, nie wyłącza potrzeby ustalenia do celów obecnego postępowania wartości prawa majątkowego obciążającego nieruchomość powódki.Dokonane przez Sąd Wojewódzki ustalenie, że Władysław M. wspólnie z powódkami wzniósł budynek na nieruchomości Anny G., jest ogólnikowe i nie wyjaśnia wartości nakładów poczynionych przez Władysława M. Okoliczności z tym związane wymagają szczegółowego wyjaśnienia i ustalenia w toku ponownego rozpoznania sprawy, zwłaszcza ze względu na twierdzenia powódek co do źródeł pochodzenia środków finansowych na budowę nieruchomości Anny G.Dokonując ustaleń w tym zakresie, Sąd Wojewódzki powinien uzupełnić postępowanie dowodowe wszelkimi możliwymi środkami dowodowymi, nie wyłączając dowodu z przesłuchania stron, jeżeli istotne okoliczności sprawy nie zostaną wyjaśnione za pomocą innych dowodów.Z omawianych przyczyn Sąd Najwyższy uchylił orzeczenie Sądu Wojewódzkiego w części oddalającej powództwo o wykreślenie hipotek, wobec braku bowiem ustaleń co do wartości wierzytelności Władysława M. nie można już obecnie wyłączyć, że zabezpieczenie hipoteczne jest w jakimś zakresie bezzasadne.Sąd Najwyższy oddalił natomiast rewizję powódek w części dotyczącej zwolnienia od zajęcia i zabezpieczenia ruchomości nie wymienionych w zaskarżonym wyroku. Ustalenia Sądu, że przedmioty te są nowe i pozostają we władaniu żony oskarżonego oraz że powódka Anna G. nie udowodniła, by którekolwiek z tych przedmiotów nabyła z własnych źródeł dochodu, znajdują pełne potwierdzenie w materiale dowodowym sprawy. Odmienne twierdzenia rewizji i interpretacja zeznań świadka G. są dowolne. Także w rewizji powódki nie wskazują konkretnych źródeł pochodzenia środków przeznaczonych na kupno zajętych ruchomości.Fakt, że kupno niektórych z nich przypada na inny okres aniżeli przestępna działalność Władysława M., nie jest równoznaczny z brakiem uprawnień oskarżonego do tych przedmiotów i dlatego nie powoduje automatycznie zwolnienia od zajęcia. Mając te okoliczności na względzie, na zasadzie art. 387 k.p.c. Sąd Najwyższy częściowo oddalił rewizję powódek. O kosztach postępowania rewizyjnego orzeczono na zasadzie art. 108 § 2 k.p.c.