I CR 308/71

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia F. Wesely (sprawozdawca). Sędziowie: Z. Trybulski, W. Kuryłowicz.SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu sprawy z powództwa Stanisława N. przeciwko Skarbowi Państwa - Prezydium Gromadzkiej Rady Narodowej w K. o odszkodowanie, na skutek rewizji pozwanego od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Szczecinie z dnia 17 lutego 1971 r.,zmienił zaskarżony wyrok w części uwzględniającej powództwo i powództwo w całości oddalił.Uzasadnienie faktycznePowód Stanisław N. domagał się zasądzenia od pozwanego Skarbu Państwa - Prezydium Gromadzkiej Rady Narodowej w K. kwoty 59.353 zł z 8% od dnia 2.II.1967 r. tytułem naprawienia szkody spowodowanej wskutek niepotrącenia przez pozwanego z należności wypłaconych dłużnikowi powoda Józefowi B. kwot zajętych przez komornika.Sąd Wojewódzki ustalił, że komornik Sądu Powiatowego w Łobzie w sprawie Kz 291/63 protokołem z dnia 5.XII.1963 r., doręczonym Prezydium Gromadzkiej Rady Narodowej w K. w dniu 7.XII.1963 r., dokonał zajęcia wierzytelności Józefa B., należnych mu od pozwanego w związku z wykonywaniem dla niego robót budowlanych, do kwoty 44.000 zł. Zajęcia tego komornik dokonał na podstawie tytułu wykonawczego Sądu Powiatowego w Szczecinie z dnia 13.XI.1963 r. w sprawie VI C 3653/63.Józef B. w dniu 15.XI.1963 r. zawarł umowę z Prezydium GRN w K. o wykonanie robót remontowo-budowlanych w świetlicy wiejskiej w C. Ogólny koszt robót ustalono na kwotę 55.373 zł i na rachunek przejściowy z dnia 3.XII.1963 r. pozwany wypłacił Józefowi B. w dniu 7.XII.1963 r. zaliczkę w kwocie 13.790 zł. Wypłata tej kwoty nastąpiła przed otrzymaniem przez pozwanego protokołu zajęcia z dnia 5.XII.1963 r. Po uzyskaniu wiadomości o zajęciu jego wierzytelności u pozwanego Józef B. przerwał rozpoczęte roboty. Pismem z dnia 7 stycznia 1964 r. pozwany powiadomił komornika o przerwaniu robót przez Józefa B. i zobowiązał się do powiadomienia go dodatkowo o wyniku rozliczenia tych przerwanych robót. Komisyjne rozliczenie robót nastąpiło protokołem z dnia 22.IX.1964 r., przy czym ustalono nadpłatę na rzecz Józefa B. w kwocie 6.394 zł. Na ponaglenie komornika z dnia 16.IX.1964 r. pozwany odpowiedział pismem z dnia 1.X.1964 r., w którym zawiadomił go, że Józef B. nie ma u pozwanego żadnych należności. Mimo to komornik nie cofnął zajęcia wierzytelności Józefa B.Prezydium GRN w K. ponownie nawiązało kontakt z Józefem B. i w dniu 15.XI.1965 r. doszło do zawarcia umowy między pozwanym a Józefem B. o wykonanie robót remontowo-budowlanych w siedzibie Prezydium GRN w K. w remizach strażackich w K., C. i C. oraz w budynku szkoły podstawowej w D.W dniu 17.VI.1966 r. komornik Sądu Powiatowego w Łobzie w sprawie Km 206/66 dokonał ponownego zajęcia wierzytelności Józefa B. u pozwanego. Po dowiedzeniu się o tym Józef B. ponownie przerwał nie ukończone roboty. W dniu 25.XI.1966 r. Józef B. przedstawił pozwanemu rachunek końcowy za remont szkoły w D. na kwotę 75.803 zł, który to rachunek inspektor nadzoru akceptował do kwoty 71.324 zł. Na podstawie tego rachunku Józef B. nie otrzymał jednak żadnej wypłaty. W związku z wykonywaniem robót objętych umową z dnia 15.XI.1965 r. Józef B. otrzymał od pozwanego wypłaty na rachunki przejściowe na łączną kwotę 49.740 zł netto.Kwota 14.454,75 zł, wypłacona została przelewem bankowym w dniu 4.III.1966 r., a w dniu 28.IV.1966 r. wypłacona została przelewem bankowym dalsza kwota 4.693,40 zł. Pozostałe sumy wypłacone były bezpośrednio przez kasę Prezydium GRN w K.: 2.000 zł w dniu 12.XI.1965 r., 2.000 zł w dniu 20.XI.1965 r., 180,50 zł w dniu 30.XI.1965 r., 7.862 zł w dniu 28.XII.1965 r., 588 zł w dniu 28.XII.1965 r., 1.371 zł w dniu 24.V.1966 r., 2.823 zł w dniu 27.V.1966 r., 10.000 zł w dniu 7.IV.1966 r. i 3.830 zł w dniu 28.IV.1966 r. Po rozliczeniu robót prowadzonych przez Józefa B. powstała dla niego należność w kwocie 13.013 zł, w tym 7.255 zł zatrzymanych jako kaucja gwarancyjna, która to kwota przelana została przez pozwanego w dniu 9.II.1968 r. na rzecz Wydziału Finansowego Prezydium PRN w S. na pokrycie zaległości podatkowych Józefa B.Dalej Sąd Wojewódzki ustalił, że Józef B. jest dłużnikiem niewypłacalnym. Nie posiada on żadnych ruchomości podlegających zajęciu, co stwierdził komornik Sądu Powiatowego w Łobzie w sprawie Km 206/66 protokołem z dnia 31.XII.1966 r. i w sprawie Km 321/70 protokołem z dnia 3.X.1970 r.Oprócz zadłużenia wobec powoda, które wynosi 38.000 zł z 8% od dnia 1.I.1963 r. oraz 3.343 zł kosztów procesu, nie licząc kosztów postępowania egzekucyjnego, Józef B. jest dłużnikiem szeregu osób, w tym również Wydziału Finansowego Prezydium PRN w S., gdzie zalega z kwotą 58.783 zł; wierzycielom tym winien jest łącznie około 92.028 zł (według protokołu komorniczego z dnia 3.X.1970 r.). Józef B. nie spłacił powodowi zadłużenia w żadnym procencie ani w drodze dobrowolnych spłat, ani w drodze egzekucji. Nie jest też prawdziwe twierdzenie pozwanego, jakoby powód w dniu 5.XI.1965 r. zawiadomił go o odstąpieniu od ściągania swoich należności w drodze egzekucji komorniczej ze względu na dojście z nim do porozumienia co do polubownego załatwienia tej kwestii.Opierając się na powyższych ustaleniach, Sąd Wojewódzki stwierdził, że z winy funkcjonariuszy strony pozwanej, którzy nie zastosowali się do zajęcia dokonanego przez komornika, powód poniósł szkodę.W szczególności sekretarz Prezydium GRN w K. Jan S. i przewodniczący tegoż prezydium Stefan M. nie wypełnili ustawowego obowiązku związanego z zajęciem komorniczym wierzytelności Józefa B. i mimo zajęcia wypłacili mu należności na podstawie rachunków przejściowych bez żadnego potrącenia.Wypłacili oni Józefowi B. kwotę 49.740 zł zamiast - stosownie do art. 831 § 1 pkt 4 k.p.c. - wypłacić tylko 25% tej kwoty, a pozostałą sumę, tj. 37.305 zł, przelać na konto komornika.Do tej też wysokości Sąd Wojewódzki powództwo uwzględnił, a ponadto zasądził na rzecz powoda koszty procesu w kwocie 4.517,60 zł.Uzasadnienie prawneRozpoznając sprawę na skutek rewizji pozwanego od powyższego rozstrzygnięcia, Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Zaskarżony wyrok został wydany po ponownym rozpoznaniu sprawy. Pierwszy bowiem wyrok Sądu Wojewódzkiego, uwzględniający powództwo w całości, został w wyniku rewizji pozwanego uchylony przez Sąd Najwyższy.Sąd Najwyższy uznał przede wszystkim, że sprawa nie została wyjaśniona w sposób wystarczający do ostatecznego jej rozstrzygnięcia.W szczególności Sąd Najwyższy wskazał na konieczność wyjaśnienia, czy po dokonaniu zajęcia przez komornika stronie pozwanej nie wolno było dokonywać jakichkolwiek wypłat na rzecz Józefa B., zwłaszcza że powód miał złożyć oświadczenie wobec Prezydium GRN, iż zgadza się na kontynuowanie przez dłużnika robót i nawet cofnie egzekucję, gdyż w ten sposób w drodze porozumienia z Józefem B. łatwiej zrealizuje swe roszczenie.Po ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Wojewódzki bardziej wnikliwie wyjaśnił stan faktyczny sprawy. Mianowicie ustalił wprawdzie, że powód nie złożył wspomnianego oświadczenia wobec Prezydium GRN, niemniej jednak okazało się, że stosunki między Prezydium GRN a Józefem B. w zakresie umów o wykonanie robót wyglądały nie tak, jak to podano w pierwszym wyroku. Według tego wyroku Józef B. w 1963 r. wykonywał na rzecz Prezydium roboty remontowo-budowlane i w tymże roku, po dokonaniu zajęcia przez komornika, przerwał je, a następnie w 1965 r. ponownie przystąpił do ich wykonywania. Tymczasem - co wynika z umów i rachunków - w 1965 r. przystąpił on, na podstawie nowych umów o wykonanie robót i remontów, do wykonywania zupełnie innych robót i w innych obiektach, niż to miało miejsce w 1963 r. Tak więc w 1963 r. chodziło o roboty remontowo-budowlane świetlicy wiejskiej w C. W 1965 r. natomiast Józef B. zawarł umowę o wykonanie robót w remizach strażackich w K., C. i C. oraz w budynku szkoły podstawowej w D. Nie była to więc kontynuacja robót z 1963 r., lecz zupełnie nowe umowy i roboty.Z tych ustaleń jednak Sąd Wojewódzki nie wyprowadził prawidłowych wniosków. Mianowicie zajęcie dokonane przez komornika w 1963 r. dotyczyło ewentualnych wierzytelności Józefa B. wynikających z konkretnie istniejącego wówczas stosunku między Józefem B. a Prezydium GRN. Okazało się, że Józefowi B. wówczas nie tylko nic się od strony pozwanej nie należało, lecz przeciwnie, powstała na jego rzecz nadpłata, którą dopiero Prezydium potrąciło sobie z należności Józefa B. za roboty wykonane w 1965 r. Oczywiście, zajęcie wierzytelności może dotyczyć tylko wierzytelności istniejących, co wynika logicznie z art. 895 i nast. k.p.c. Inna sytuacja zachodzi jedynie przy egzekucji z należności za pracę (art. 680-888 k.p.c.) oraz przy egzekucji z wierzytelności z rachunku bankowego (art. 890 k.p.c.) i przy egzekucji sum płatnych periodycznie (art. 900 § 2 k.p.c.).Nie mogło więc zajęcie z 1963 r. dotyczyć wierzytelności wynikających z innego stosunku prawnego, choćby między tymi samymi stronami, powstałego dopiero w dwa lata później. Egzekucję z wierzytelności powstałych w 1965 r. można było prowadzić w drodze nowego zajęcia, co zresztą miało miejsce, jednak dokonane zostało - jak wynika z prawidłowych ustaleń zaskarżonego wyroku, mających oparcie w aktach komorniczych - już po zrealizowaniu wypłaty, zresztą dokonanej niejednorazowo.W tej sytuacji należy uznać, że zajęcie z 1963 r. nie odnosiło się do wierzytelności powstałych w 1965 r., i dlatego Prezydium GRN, nie będąc skrępowane tym zajęciem, mogło dokonać wypłaty bezpośrednio na rzecz Józefa B. Oczywiście, tym samym funkcjonariusze Prezydium nie uchybili swym obowiązkom służbowym, i dlatego brak podstaw do odpowiedzialności Państwa za szkodę wyrządzoną przez jego funkcjonariuszy na podstawie przepisu art. 417 k.c.W tej sytuacji, gdy bezzasadność powództwa wynika z ustaleń zaskarżonego wyroku i gdy Sąd Wojewódzki dopuścił się jedynie naruszenia prawa materialnego przez jego błędną wykładnię i zastosowanie, z mocy art. 390 § 1 k.p.c. orzeczono jak w sentencji.Ze względu na szczególny charakter sprawy oraz trudną sytuację powoda Sąd Najwyższy z mocy art. 102 k.p.c. nie obciążył go kosztami procesu, mimo że przegrał on proces.