III CZP 22/73

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz (sprawozdawca). Sędziowie: K. Piasecki, Z. Trybulski.SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z wniosku Anny B. z udziałem uczestników Julii K. i 14 innych, po rozpoznaniu na posiedzeniu następującego zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Krakowie postanowieniem z dnia 15 marca 1973 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c. i art. 355 prawa o sądach ubezpieczeń społecznych:"Czy w sprawie o dział spadku otwartego przed dniem 5 lipca 1963 r., w którego skład wchodzi gospodarstwo rolne, ma zastosowanie przepis § 1 ust. 2 pkt 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 23 grudnia 1971 r. zmieniającego rozporządzenie z dnia 28 listopada 1964 r. w sprawie przenoszenia własności nieruchomości rolnych, znoszenia współwłasności takich nieruchomości oraz dziedziczenia gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 37, poz. 332), określający nieruchomość rolną jako nieruchomość przekraczającą obszar 0,5 ha?",postanowił udzielić następującej odpowiedzi:Jeżeli nieruchomość była w dniu otwarcia spadku lub w dniu 5 lipca 1963 r. nieruchomością rolną, a następnie - w związku ze zmianą wprowadzoną przez rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 23 grudnia 1971 r. (Dz. U. Nr 37, poz. 332), podwyższającą dolną granicę obszaru z 0,2 do 0,5 ha przy zaliczaniu danej nieruchomości do nieruchomości rolnych - charakter takiej nieruchomości utraciła, nie należy jej uważać w postępowaniu o dział spadku obejmującego gospodarstwo rolne, w którego skład wchodzi taka nieruchomość, za nieruchomość rolną, co jednak nie narusza uprawnień spadkobierców, którzy nieruchomość tę wyłącznie odziedziczyli jako zachowujący prawo do dziedziczenia gospodarstwa rolnego. W związku z tym nieruchomość taka może być podzielona bez zachowania przepisów ograniczających podział nieruchomości rolnych, jednakże tylko między tych spadkobierców, którzy w chwili otwarcia spadku lub w dniu 5 lipca 1963 r. nabyli prawo do dziedziczenia gospodarstwa rolnego. Uzasadnienie faktycznePrzedstawione przez Sąd Wojewódzki w Krakowie w trybie art. 391 k.p.c. budzące poważne wątpliwości zagadnienie prawne wyłoniło się na tle następującego stanu faktycznego:Na wniosek Anny B. Sąd Powiatowy w Krakowie dokonał działu spadku po zmarłej w dniu 22 lipca 1962 r. Marii W. Sąd ten orzekł postanowieniem z dnia 17 maja 1968 r., zmienionym częściowo przez Sąd Wojewódzki w Krakowie w dniu 28 maja 1969 r. na skutek rewizji Julii K. i 3 innych uczestników, że przyznaje na własność wnioskodawczyni spadkową nieruchomość, objętą 1 wh 435 gm. kat. S, składającą się z działek budowlanych Lkat 263.204/1 i działek gruntowych Lkat 964/1, 965/1, 966/1 - o łącznej powierzchni 2855 m2, wraz z połową domu położoną w granicach tej nieruchomości i drzewostanem, z równoczesnym obciążeniem wnioskodawczyni Anny B. obowiązkiem uiszczenia na rzecz ustawowych spadkobierców spłaty w łącznej wysokości 30.092,50 zł w ratach, z terminami płatności ustalonymi w postanowieniu.Na skutek rewizji nadzwyczajnej wniesionej przez Ministra Sprawiedliwości na wniosek wnioskodawczyni Sąd Najwyższy uchylił postanowieniem z dnia 28 maja 1971 r. zarówno postanowienie Sądu Powiatowego, jak i postanowienie Sądu Wojewódzkiego i przekazał sprawę Sądowi Powiatowemu w Krakowie do ponownego rozpoznania. Sąd Najwyższy uwzględnił zarzut rewizji nadzwyczajnej, iż wadliwy jest pogląd Sądu Powiatowego przyjęty w zaskarżonym postanowieniu, jakoby nieruchomość 1 wh 435 gm. kat. S o łącznej powierzchni 2855 m2, a po odjęciu dróg mierząca 2380 m2, jest typową działką budowlaną z obejściami i ogródkiem, a jako położona w granicach administracyjnych miasta W., nie jest gospodarstwem rolnym.Rozpoznając sprawę ponownie, Sąd Powiatowy w dniu 10 lipca 1972 r. wydał postanowienie o dziale spadku, przy czym zastosował tę samą co poprzednio zasadę podziału i potraktował nieruchomość 1 wh 435 gm. kat. S jako nie mającą charakteru nieruchomości rolnej, opierając się na przepisie § 1 ust. 2 pkt 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 23 grudnia 1971 r. zmieniającego rozporządzenie z dnia 28 listopada 1964 r. w sprawie przenoszenia własności nieruchomości rolnych, znoszenia współwłasności takich nieruchomości oraz dziedziczenia gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 37, poz. 332), według którego nie uważa się za nieruchomość rolną nieruchomości należących do tej samej osoby lub osób, jeśli ich łączny obszar nie przekracza 0,5 ha.Sąd Powiatowy wyraził przy tym pogląd, że ocena prawna i wskazania Sądu Najwyższego nie wiążą Sądu Powiatowego wobec zmiany ustawy w przedmiocie określenia obszaru nieruchomości rolnej; minimum tego obszaru zostało określone na 0,5 ha, a więc znacznie przekracza obszar spadkowej nieruchomości.Postanowienie zaskarżyła wnioskodawczyni rewizją osobiście przez siebie sporządzoną oraz uczestniczki Julia K. i Janina N. Rewizja wnioskodawczyni zwalcza pogląd Sądu Powiatowego co do ustalenia, że nieruchomość spadkowa nie odpowiada charakterowi nieruchomości rolnej.Uzasadnienie prawnePrzechodząc do rozważenia przedstawionego zagadnienia, zauważyć należy, co następuje:Wątpliwość Sądu Wojewódzkiego powstała na tle § 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 23 grudnia 1971 r. (Dz. U. Nr 37, poz. 332), które wprowadziło dość istotną zmianę, jeżeli chodzi o pojęcie nieruchomości rolnej określone w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1964 r. w sprawie przenoszenia własności nieruchomości rolnych, znoszenia współwłasności takich nieruchomości oraz dziedziczenia gospodarstw rolnych (Dz. U. z 1970 r. Nr 24, poz. 199).Zmiana ta polega m.in. na podniesieniu z 0,2 do 0,5 ha minimalnej granicy obszaru, od której zależy zaliczenie nieruchomości do kategorii nieruchomości rolnych.Zagadnienie więc sprowadza się do pytania, czy zmiana charakteru nieruchomości decyduje o zastosowaniu przepisów o dziedziczeniu gospodarstw rolnych i o jaką chwilę tutaj chodzi. W orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalił się pogląd - który nie stracił na aktualności również po nowelizacji kodeksu cywilnego oraz po wprowadzeniu zmian do cyt. wyżej rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1964 r. - że o tym, czy w danej sprawie wchodzą w grę przepisy o dziedziczeniu gospodarstw rolnych, decyduje charakter danej nieruchomości w chwili otwarcia spadku. Jeżeli więc nieruchomość nie miała charakteru nieruchomości rolnej w chwili śmierci spadkodawcy, a następnie w momencie stwierdzenia nabycia spadku nabrała takiego charakteru, okoliczność ta nie powoduje żadnych zmian co do kręgu osób uprawnionych do dziedziczenia. I odwrotnie, gdy nieruchomość miała charakter nieruchomości rolnej w chwili otwarcia spadku, okoliczność, że później utraciła ten charakter, nie powoduje zmiany w zakresie dziedziczenia gospodarstwa rolnego. Stanowisko to, reprezentowane już uprzednio m.in. w uchwale SN z dnia 21 kwietnia 1967 r. III CZP 29/67 (OSNCP 1967, poz. 214) oraz w orzeczeniu z dnia 10 września 1966 r. III CR 176/67 (OSNCP 1967, poz. 134), znalazło następnie potwierdzenie w wytycznych Izby Cywilnej z dnia 15 grudnia 1969 r. III CZP 12/69 o dziale spadku obejmującego gospodarstwo rolne (OSNCP 1970, poz. 39). Jeżeli spadek otworzył się przed dniem 5 lipca 1963 r., to o tym, czy nieruchomość jest nieruchomością rolną, czy też nie, decyduje jej charakter w tej dacie.Zauważyć jednak należy, że zasada ta rzutuje na określenie kręgu osób uprawnionych do dziedziczenia gospodarstwa rolnego.Jeżeli natomiast chodzi o postępowanie działowe, to w postępowaniu tym o ustaleniu, czy nieruchomość będąca przedmiotem działu wchodzi w skład spadkowego gospodarstwa rolnego, decyduje charakter tej nieruchomości według jej stanu z daty działu, oceniany w myśl przepisów obowiązujących w tej dacie. Stanowisko takie wyraził Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 17 grudnia 1971 r. III CRN 312/71 (OSNCP 1972, poz. 114), obecny zaś skład orzekający stanowisko to w pełni podziela. W związku z tym, jeżeli nieruchomość pierwotnie (tj. w dniu otwarcia spadku lub w dniu 5 lipca 1963 r.) rolna utraciła ten charakter, nie należy jej w postępowaniu działowym uważać za nieruchomość rolną wchodzącą w skład spadkowego gospodarstwa rolnego, co nie narusza jednak uprawnień spadkobierców, którzy nieruchomość tę wyłącznie odziedziczyli jako zachowujący prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego według chwili otwarcia spadku lub stanu z dnia 5 lipca 1963 r.Z powyższych zasad przyjętych w dotychczasowym orzecznictwie wynika, że również zmiana § 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1964 r., wprowadzona przez rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 23 grudnia 1971 r., nie ma wpływu na porządek dziedziczenia w sytuacji, gdy spadek otworzył się w okresie do dnia wejścia w życie noweli, tj. do dnia 31.XII.1971 r. Zauważyć bowiem należy, że § 1 rozporządzenia w nowym brzmieniu nie ma mocy wstecznej. Odmienne stanowisko musiałoby wyraźnie wynikać z przepisów. Ustawodawca jednak w tym zakresie nie wprowadził żadnych postanowień, tak jak to uczynił w zakresie podmiotowych przesłanek dziedziczenia gospodarstwa rolnego. Jeżeli bowiem chodzi o przesłanki podmiotowe, nowela do kodeksu cywilnego stanowi w art. 2, że do dziedziczenia gospodarstwa rolnego należącego do spadku, otwartego przed dniem wejścia w życie noweli, stosuje się przepisy nowe, chyba że przed tym dniem nastąpił już dział spadku. Ponadto postanowienia wydane przed dniem wejścia w życie noweli, stwierdzające nabycie spadku sprzecznie z przepisami nowymi, ulegają odpowiedniej zmianie na wniosek osoby zainteresowanej. Wszystkie te przepisy jednak dotyczą przesłanek podmiotowych dziedziczenia gospodarstwa rolnego i nie mogą być - w braku wyraźnego unormowania - rozciągnięte na sam przedmiot dziedziczenia.W świetle więc powyższych rozważań, jeżeli spadek obejmujący nieruchomość rolną o powierzchni od 0,2 do 0,5 ha otworzył się przed dniem 31.XII.1971 r., to nieruchomość taką należy nadal - w zakresie określenia osób uprawnionych do dziedziczenia gospodarstwa rolnego - uważać za nieruchomość rolną, mimo że w chwili wydania postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku, w świetle nowych przepisów, nie mogłaby ona być już zaliczona do takich nieruchomości.Jeżeli natomiast chodzi o postępowanie działowe, nieruchomości takiej nie należy już uważać za nieruchomość rolną. Jak bowiem wyjaśniono, dla ustalenia w postępowaniu działowym, czy nieruchomość będąca przedmiotem działu wchodzi w skład spadkowego gospodarstwa rolnego, decydujące znaczenie ma zawsze charakter tej nieruchomości według jej stanu z daty działu, oceniany w myśl przepisów obowiązujących w tej dacie.Z powyższych względów na przedstawione pytanie udzielono odpowiedzi jak w sentencji uchwały.