III CRN 312/71

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia Z. Trybulski (sprawozdawca). Sędziowie: J. Ignatowicz, J. Krajewski.SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu sprawy z wniosku Józefa i Marianny G. o dział spadku po Jakubie i Katarzynie G. na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od postanowienia Sądu Powiatowego w Busku Zdroju z dnia 29 czerwca 1970 r.,uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę Sądowi Powiatowemu w Busku Zdroju do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneSąd Powiatowy w Busku Zdroju postanowieniem z dnia 29.VI.1970 r. dokonał działu majątku spadkowego po Jakubie G., zmarłym w dniu 6.II.1933 r., i po Katarzynie G., zmarłej w dniu 24.II.1956 r., składającego się z nieruchomości rolnych o powierzchni 2,6500 ha, nieruchomości nierolnych o powierzchni 3,1641 ha oraz zabudowań mieszkalnych i gospodarczych - w ten sposób, że przyznał na własność: Józefowi G. w 2/3 częściach i jego żonie Mariannie G. w 1/3 części na współwłasność nieruchomość o powierzchni 4 ha 1271 m2, składającą się z sześciu odrębnych działek gruntu, oraz dom mieszkalny, stodołę i oborę; Mariannie W. nieruchomość o powierzchni 1740 m2; Henrykowi G. nieruchomość składającą się z dwóch działek gruntu o powierzchni 7700 m2; Zofii-Barbarze J. nieruchomość o powierzchni 7340 m2, składającą się z trzech działek gruntu. Tytułem spłat i dopłat zasądził Sąd od Marianny i Józefa małżonków G. na rzecz Marianny W. - 11.269 zł, Henryka G. - 55.809 zł, Stanisławy G. - 33.773 zł, Felicji-Walerii G. - 20.217 zł, Henryka G., s. Feliksa - 16.687 zł i Włodzimierza G. - 6.593 zł oraz od Zofii-Barbary J. na rzecz Włodzimierza G. - 10.094 zł, rozkładając powyższe spłaty i dopłaty na raty. Wartość dzielonego majątku Sąd ustalił na 396.915 zł i rozliczył następnie uczestników z kosztów postępowania.Na skutek podania wnioskodawców Minister Sprawiedliwości złożył w dniu 22.VI.1971 r. rewizję nadzwyczajną od tego postanowienia i zarzucając naruszenie interesu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej oraz rażące naruszenie art. 316 § 1, art. 619 § 1 w związku z art. 688 k.p.c., art. 680 § 2 k.p.c., § 1 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28.XI.1964 r. w sprawie przenoszenia własności nieruchomości rolnych, znoszenia współwłasności takich nieruchomości oraz dziedziczenia gospodarstw rolnych (jedn. tekst: Dz. U. z 1970 r. Nr 24, poz. 199), art. 1078 k.c. i art. LX § 2 przep. wprow. k.c., wnosił o uchylenie zaskarżonego postanowienia i o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Powiatowemu w Busku Zdroju; jednocześnie wniósł o wstrzymanie wykonania zaskarżonego postanowienia do czasu rozstrzygnięcia sprawy.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Zarzut naruszenia art. 680 § 2 k.p.c. jest nieuzasadniony, gdyż Sąd Powiatowy w uzasadnieniu swego postanowienia wskazał dokumenty, na których oparł ustalenie, że nieruchomości będące przedmiotem działu należą do spadku.Trafne są natomiast pozostałe zarzuty rewizji nadzwyczajnej.Kodeks cywilny odmiennie uregulował zasady dziedziczenia spadkowego gospodarstwa rolnego i pozostałego majątku spadkowego, jak również zasady działu tych dwóch składników spadku. Z mocy art. LV § 1 przep. wprow. k.c. do dziedziczenia gospodarstwa rolnego należącego do spadku otwartego przed dniem wejścia w życie kodeksu cywilnego stosuje się przepisy tego kodeksu, przy czym co do spadków otwartych przed dniem 5.VII.1963 r. prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego zachowują tylko ci spadkobiercy, którzy w dniu tym - a nie we wcześniejszym dniu otwarcia spadku - odpowiadali warunkom określonym w art. LVI przep. wprow. k.c.Skutek określony w art. LVI przep. wprow. k.c. następuje z mocy samego prawa, przy czym o przedmiotowym zakresie uprawnień spadkobierców, którzy zachowali prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego, decyduje stan z dnia 5.VII.1963 r., oceniany na podstawie przepisów § 2 i w związku z nim § 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28.XI.1964 r. w sprawie przenoszenia własności nieruchomości rolnych, znoszenia współwłasności takich nieruchomości oraz dziedziczenia gospodarstw rolnych w brzmieniu podanym w Dzienniku Ustaw z 1964 r. Nr 45, poz. 304.Ani późniejsza zmiana przeznaczenia nieruchomości rolnej, dokonana czy to przez spadkobiercę, czy też przez władze administracyjne stosownie do przepisów o planach zagospodarowania przestrzennego, ani też późniejsza zmiana przepisu § 1 cyt. rozporządzenia określającego wypadki, w których danej nieruchomości nie uważa się za nieruchomość rolną (por. § 1 cyt. rozporządzenia w brzmieniu jednolitego tekstu objętego obwieszczeniem Ministra Rolnictwa z dnia 18.IX.1970 r. - Dz. U. z 1970 r. Nr 24, poz. 199) nie wywierają wpływu na określenie przedmiotu "gospodarstwa rolnego" nabytego uprzednio przez spadkobierców, którzy zachowali prawo jego dziedziczenia.Jeżeli natomiast chodzi o dział spadku, to ze względu na społeczno-gospodarczy cel przepisów o dziale spadku i o postępowaniu działowym, decydujące znaczenie dla ustalenia, czy dana nieruchomość wchodzi w skład spadkowego "gospodarstwa rolnego", ma charakter tej nieruchomości według stanu z daty podziału, oceniany w myśl przepisów obowiązujących w tej dacie. Zasadę tę potwierdza m.in. przepis art. 2 § 3 ustawy z dnia 26.X.1971 r. zmieniającej kodeks cywilny (Dz. U. Nr 27, poz. 252). Dlatego jeżeli nieruchomość, pierwotnie (w dniu 5.VII.1963 r.) rolna, utraciła ten charakter, należy w postępowaniu działowym nie uważać jej za nieruchomość rolną wchodzącą w skład spadkowego gospodarstwa rolnego, co jednak nie narusza uprawnień spadkobierców, którzy nieruchomość tę wyłącznie odziedziczyli, jako zachowujący prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego według stanu z dnia 5.VII.1963 r.Rewizja nadzwyczajna trafnie stwierdza, że Sąd Powiatowy nie dokonał wskazanych wyżej ustaleń, i to zarówno co do stanu na dzień 5.VII.1963 r., jak i co do stanu na dzień orzeczenia działowego, z uwzględnieniem odnoszących się do tych dat przepisów. W rezultacie mogło to doprowadzić zarówno do wadliwego podziału, jak i do błędnego szacunku poszczególnych nieruchomości oraz błędnego ustalenia obowiązku i wysokości spłat.W ramach dokonanych ustaleń doszło również do rażącego naruszenia art. LX § 2 przep. wprow. k.c. W wyniku bowiem dokonanego podziału przyznane zostały na własność działki gruntu, stanowiące składniki gospodarstwa rolnego, Zofii-Barbarze J., która gruntów tych nie uprawiała osobiście, lecz wydzierżawiała je osobie trzeciej, oraz Henrykowi G., który grunty te zaczął użytkować dopiero w 1969 r., a gospodarstwo rolne przyznane wnioskodawcom nie odpowiada podstawowej normie obszarowej.Z tych przyczyn zaskarżone postanowienie nie tylko rażąco narusza powołane przepisy prawa, ale godzi również w zasady prowadzonej przez Państwo polityki rolnej, a tym samym narusza interes Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.Z tych względów należało orzec jak w sentencji (art. 422 § 2 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.).