III CRN 374/75

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia W. Bryl (sprawozdawca). Sędziowie: J. Ignatowicz, J. Majorowicz.SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie sprawy z wniosku Edyty W. z udziałem Jana L., Krystyny S., Ryszarda L., Bożeny L. i Elżbiety W. o dział spadku, na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od postanowienia Sądu Wojewódzkiego w Gdańsku z dnia 17 czerwca 1975 r.uchylił zaskarżone postanowienie oraz postanowienie Sądu Powiatowego w Gdyni z dnia 10.III.1975 r. i sprawę przekazał Sądowi Rejonowemu w Gdyni do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia wniosku o opłacie sądowej od rewizji nadzwyczajnej.Uzasadnienie faktyczneWnioskodawczyni Edyta W. wniosła o zniesienie współwłasności nieruchomości położonych w G. W księgach wieczystych założonych dla tych nieruchomości jako współwłaściciele byli ujawnieni poza wnioskodawczynią również Roman L. i Jan L. Ponieważ Roman L. zmarł w dniu 7.III.1972 r., udział w sprawie brali jego spadkobiercy Krystyna S., Ryszard L., Elżbieta W., Bożena L. i Elżbieta L. Ta ostatnia zmarła w dniu 27.VII.1973 r., a spadkobiercami jej pozostały osoby wymienione jako pozostali spadkobiercy Romana L.W toku postępowania wnioskodawczyni podnosiła, że nieruchomości objęte postępowaniem stanowią gospodarstwo rolne, jakie pozostało w spadku po Janie L. zmarłym w dniu 9.I.1951 r. Postanowieniem Sądu Powiatowego w Gdyni z dnia 7.XI.1951 r. stwierdzone zostało nabycie spadku po Janie L. przez Edytę W., Jana L. i Romana L. i na podstawie tego orzeczenia Sądu osoby te ujawnione zostały w księgach wieczystych jako współwłaściciele, każdy z nich do 1/3 części.Dalej wnioskodawczyni twierdziła, że w 1951 r. spadkobiercy dokonali faktycznego podziału nieruchomości oraz że wnioskodawczyni swoją część użytkowała osobiście, natomiast Jan L. i Roman L. działki przypadające im z podziału oddali w dzierżawę. Okoliczności tych uczestnicy postępowania nie negowali.Ustalając charakter nieruchomości, Sąd uzyskał zaświadczenie Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w G. - Wydział Rolnictwa, Leśnictwa i Skupu z dnia 4.XII.1973 r., stwierdzające, że nieruchomości będące przedmiotem postępowania stanowią gospodarstwo rolne. Następnie wpłynęło do Sądu pismo Urzędu Miejskiego w G. - Wydział Gospodarki Komunalnej, Przestrzennej i Ochrony Środowiska z dnia 30.V.1974 r. stwierdzające, że w planach zagospodarowania przestrzennego 3 działki, a mianowicie działka nr 2 o powierzchni 0,1315 ha, działka nr 59/4 o powierzchni 1,0233 ha i działka nr 14/12 o powierzchni 0,1929 ha przeznaczone są pod uprawy rolne, natomiast 10 pozostałych działek przeznaczono na cele nie związane z rolnictwem.Równolegle do postępowania w niniejszej sprawie o zniesienie współwłasności toczyło się postępowanie administracyjne o wywłaszczenie innych niż wymienione wyżej działki i postępowanie to zostało zakończone przed wydaniem przez Sąd orzeczenia. Między innymi wywłaszczona została działka nr 249/154 o powierzchni 0,2815 ha położona przy ul. C. 227, stanowiąca siedlisko z domem mieszkalnym i zabudowaniami gospodarczymi oraz ogród. Odszkodowanie za wywłaszczenie w kwocie 403.445 zł zostało złożone do depozytu sądowego i jak wynika z zapisanego do protokołu rozprawy oświadczenia stron depozyt został zlikwidowany, a pieniądze podzielone. Wnioskodawczyni otrzymała z podziału kwotę odpowiadającą jej ułamkowemu udziałowi we współwłasności, jakkolwiek w toku całego postępowania przed Sądem domagała się także uwzględnienia i rozliczenia nakładów, poniesionych - jak twierdziła - przez nią na remonty budynków, ogrodzenia i na założenie ogrodu.Sąd Powiatowy postanowieniem z dnia 10.III.1975 r. zniósł współwłasność nieruchomości przyznając wnioskodawczyni i każdemu z uczestników postępowania określone działki i zasądzając dopłaty wyliczone stosownie do wysokości udziałów we współwłasności. Trzy działki o charakterze rolnym (nr 2, 59/4 i 14/12) zostały przyznane uczestnikowi postępowania Janowi L. Odnośnie do roszczeń wnioskodawczyni z tytułu nakładów Sąd stwierdził, że wnioskodawczyni nie udowodniła dokonania nakładów.Sąd Wojewódzki w Gdańsku postanowieniem z dnia 17.VI.1975 r. oddalił rewizję wniesioną przez wnioskodawczynię i uczestnika postępowania Jana L.Postanowienie Sądu Wojewódzkiego w Gdańsku z dnia 17.VI.1975 r. zaskarżył Minister Sprawiedliwości rewizją nadzwyczajną z powodu rażącego naruszenia art. 316 § 1 k.p.c., 618 § 1 i 619 § 1 k.p.c. w zw. z art. 688 k.p.c., art. 5, art. 3 § 2 i 387 k.p.c., art. LVIII i art. LXI § 1 przep. wprow. k.c., § 1 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1964 r. w sprawie przenoszenia własności nieruchomości rolnych, znoszenia współwłasności takich nieruchomości oraz dziedziczenia gospodarstw rolnych (Dz. U. z 1972 r. Nr 31, poz. 215) oraz art. 14 ust. 1 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250) i na podstawie art. 417 § 1 i 419 § 1 k.p.c. i wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia, jak również postanowienia Sądu Powiatowego w Gdyni z dnia 10.III.1975 r. i o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu w Gdyni.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Orzeczenia Sądów obu instancji są wadliwe z następujących względów:Błędne było przede wszystkim uznanie, że przedmiotem postępowania jest zniesienie współwłasności. Z akt sprawy bezspornie wynika, że Edyta W., Jan L. i Roman L. wywodzą swoje prawa do nieruchomości objętych postępowaniem z faktu spadkobrania po Janie L. zmarłym w 1951 r. Bezsporne jest również, że w skład masy spadkowej wchodziło gospodarstwo rolne. Fakt ten tworzy konieczność uzupełnienia postanowienia Sądu Powiatowego z dnia 7.XI.1951 r. o stwierdzeniu praw do spadku przez orzeczenie stosownie do art. LVIII przep. wprow. k.c., którzy ze spadkobierców zachowali prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego. Wniosek o takie uzupełnienie był zgłoszony w piśmie wszczynającym postępowanie w sprawie, jednakże Sąd go nie uwzględnił, błędnie pouczając wnioskodawczynię, że powinna wszcząć odrębne postępowanie.Drugim równorzędnym zagadnieniem występującym w sprawie była kwestia charakteru nieruchomości wchodzących w skład masy spadkowej po Janie L. Zagadnienie to jest o tyle istotne, że w przypadku niezachowania prawa do dziedziczenia gospodarstwa rolnego przez wszystkich trzech spadkobierców Jana L. powstanie konieczność odrębnego ustalenia na dzień 5.VII.1963 r. składu masy spadkowej obejmującej gospodarstwo rolne i składu stanowiącego majątek inny niż takie gospodarstwo, skoro oba te składniki spadku będą przypadały spadkobiercom w innych częściach. W przypadku zachowania prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego przez wszystkich trzech spadkobierców Jana L. utrata przez niektóre z działek wchodzących w skład masy spadkowej charakteru nieruchomości rolnych będzie decydowała o samym sposobie podziału pomiędzy spadkobiercami z uwzględnieniem okoliczności, że z następców prawnych Romana L. nie wszyscy dziedziczą gospodarstwo rolne, jakie po nim pozostało.Z tych wszystkich względów obowiązkiem Sądu było ustalenie z uwzględnieniem dyspozycji zawartych w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1964 r. (Dz. U. z 1972 r., Nr 31, poz. 215) charakteru nieruchomości objętych postępowaniem oraz daty, w której niektóre z tych nieruchomości utraciły charakter rolny.Wobec sprzeczności w powołanych wyżej pismach Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w G. z dnia 4.XII.1973 r. i Urzędu Miejskiego w G. z dnia 30.V.1974 r., z których pierwsze stwierdza, że nieruchomości objęte postępowaniem stanowią gospodarstwo rolne, a drugie wskazuje na inne przeznaczenie większości działek - sprawy w tym zakresie nie można było uznać za dostatecznie wyjaśnioną.Nie jest bowiem wykluczone, że plany zagospodarowania przestrzennego, o jakich mowa w piśmie Urzędu Miejskiego z dnia 30.V.1974 r., nie są zatwierdzonymi planami realizacyjnymi, lecz planami ogólnymi, nie powodującymi jeszcze utraty przez nieruchomości ich dotychczasowego charakteru nieruchomości rolnych.Wyjaśnienie powyższych kwestii ma również znaczenie z punktu widzenia ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych. W przypadku bowiem spełnienia warunków pozwalających na zastosowanie wobec wnioskodawczyni przepisów tej ustawy Sąd powinien na podstawie jej art. 14 postępowanie w sprawie zawiesić.Dokonując zaskarżonym orzeczeniem podziału nieruchomości naruszył Sąd Powiatowy art. LX § 1 i 2 przep. wprow. k.c., przyznając na własność uczestnika postępowania Jana L. 3 działki rolne o łącznej powierzchni 1,3577 ha. Jan L., jak wynika z jego oświadczenia, nie jest rolnikiem, nie prowadzi żadnego gospodarstwa rolnego, a działki, jakie otrzymał w 1951 r. w wyniku nieformalnego podziału, oddał w dzierżawę.Prawidłowe określenie składu masy spadkowej przez ścisłe wyodrębnienie w niej nieruchomości rolnych i określenie uprawnień każdego ze spadkobierców ma istotne znaczenie dla określenia uprawnień z tytułu spłat bądź dopłat.Orzekając o dopłatach Sąd nie uwzględnił zasad obowiązujących przy dokonywaniu działu spadku obejmującego gospodarstwo rolne, w rezultacie czego wnioskodawczyni została obciążona dopłatami w kwocie ok. 20.000 zł na rzecz spadkobierców nie spełniających warunków określonych w art. LXI § 1 przep. wprow. k.c.Odmowa Sądu dokonania rozliczenia spadkobierców z nakładów na nieruchomość spadkową nie może być uznana za prawidłową. Wnioskodawczyni w licznych pismach i oświadczeniach składanych do protokołu rozprawy podnosiła, że dokonała własnym kosztem remontu budynków i ogrodzenia oraz założyła wartościowy ogród na działce nr 249/154. Twierdziła też, że dokonane przez nią remonty i uprawy podniosły wartość tej nieruchomości, dzięki czemu wzrosło odpowiednio odszkodowanie za jej wywłaszczenie. Pismo Urzędu Miejskiego w G. z dnia 25.II.1974 r. jest dowodem, że w skład kwoty 403.445 zł, na którą wyceniono wywłaszczoną nieruchomość, wchodzi kwota 61.764 zł z tytułu wyceny upraw. Na rozprawie w dniu 19.VI.1974 r. wnioskodawczyni domagała się przyznania wyłącznie jej tej części odszkodowania. Jako dowód na okoliczność poczynienia nakładów proponowała przeprowadzenie wizji lokalnej.Sąd nie przeprowadził jednak żadnego postępowania dowodowego i wbrew obowiązkowi wynikającemu z art. 5 k.p.c. nie udzielił wnioskodawczyni żadnych wskazówek co do konieczności i sposobów udowodnienia jej twierdzeń. Nie przeprowadził nawet dowodu z przesłuchania stron. W sposób rażący naruszył zatem określony w art. 3 § 2 k.p.c. obowiązek dążenia do wszechstronnego zbadania i wyjaśnienia sprawy.Okoliczność wywłaszczenia działki nr 249/154 oraz zlikwidowanie depozytu przez podział wpłaconej do niego kwoty odszkodowania za wywłaszczenie nieruchomości nie stanowi przeszkody do rozliczenia uczestników postępowania o dział spadku.Wbrew poglądowi Sądu Wojewódzkiego, wyrażonemu w uzasadnieniu jego postanowienia, okoliczność wywłaszczenia nieruchomości nr 249/154 i wypłata z depozytu złożonej do niego sumy odszkodowania nie stanowi przeszkody do rozliczenia stron w postępowaniu o dział spadku. Dokonanie rozliczenia przez sąd nie narusza przepisów ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (Dz. U. z 1974 r. Nr 10, poz. 64). Stosownie bowiem do art. 23 ust. 1 tej ustawy o postępowaniu wywłaszczeniowym ustalona została tylko wysokość odszkodowania i osoby uprawnione do jego otrzymania. Tylko w tym zakresie decyzja o wywłaszczeniu wiąże sąd. Nie wyklucza to jednak możliwości dokonania przesunięć majątkowych uzasadnionych stosunkami obligacyjnymi nie naruszającymi sfery praw rzeczowych do wywłaszczonej nieruchomości. Dlatego też sąd powinien ustalić, czy wnioskodawczyni poczyniła nakłady na wywłaszczoną nieruchomość, zwiększając jej wartość w dacie wywłaszczenia, gdyż nakłady te w granicach przyznanego za nie odszkodowania powinny być na podstawie art. 618 § 1 k.p.c. rozliczone w postępowaniu o dział spadku.Oddalając rewizję wnioskodawczyni od postanowienia Sądu Powiatowego wydanego przed należytym wyjaśnieniem sprawy i uchybiającego podstawowym przepisom prawa procesowego i materialnego Sąd Wojewódzki w Gdańsku naruszył art. 387 k.p.c.Z powyższych względów orzeczenie Sądów obu instancji należało uchylić i sprawę przekazać Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania (art. 422 § 2 k.p.c.).