2 CR 963/59

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia F. Błahuta (sprawozdawca). Sędziowie: M. Kenigsberg, T. Byliński.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Marianny S. z udziałem Stefanii K., Marianny M. i Józefa S. o dział spadku po Wojciechu S., po rozpoznaniu rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od postanowienia Sądu Powiatowego w Kozienicach z dnia 9 listopada 1955 r.,.uchylił zaskarżone postanowienie w punkcie drugim, w którym zobowiązano uczestnika Józefa S. do natychmiastowej zapłaty spłat na rzecz uczestniczek Stefanii K. i Marianny M.; przekazał sprawę w tym zakresie Sądowi Powiatowemu w Kozienicach do ponownego rozpoznania;.zarządził wpisanie w dziale III księga wieczystej pod nazwą "A", nr Rep. 1264 prowadzonej w Sądzie Powiatowym w Kozienicach ostrzeżenia tej treści, że wskutek rewizji nadzwyczajnej Sąd Najwyższy postanowieniem z dnia 11 lutego 1960 r. uchylił postanowienie Sądu Powiatowego w Kozienicach z dnia 9 listopada 1955 r. w punkcie II, w którym zobowiązano Józefa S. do natychmiastowej zapłaty spłat na rzecz Stefanii K. i Marianny M., i przekazał sprawę w tym zakresie Sądowi Powiatowemu w Kozienicach do ponownego rozpoznania i że w skutek tego rozstrzygnięcia Sądu Najwyższego mogą powstać roszczenia Józefa S. do Marianny M. i Stefanii K. o zwrot nieruchomości wpisanej w powyższej księdze wieczystej lub roszczenie pieniężne mające być zaspokojone z tej nieruchomości.Uzasadnienie faktyczneZaskarżonym postanowieniem Sąd Powiatowy w Kozienicach dokonał działu majątku spadkowego po Wojciechu S. w ten sposób, że grunt spadkowy o powierzchni 5 ha 3164 m kw. wraz ze znajdującymi się na nim budynkami - domem i stodołą - przyznał na wyłączną własność dotychczasowemu jej posiadaczowi Józefowi S., a na rzecz Stefani K. i Marianny M. zasadził spłaty w łącznej wysokości 62.928,14 zł.Zasądzając powyższe spłaty, Sąd Powiatowy nie oznaczył terminu i sposobu ich uiszczenia, co umożliwiło uczestnikom Stefanii K. i Mariannie M. podjęcie już w dniu 2 stycznia 1956 r. kroków egzekucyjnych.Powyższe postanowienie Sądu Powiatowego zaskarżył rewizją nadzwyczajną Minister Sprawiedliwości w części dotyczącej terminu zasądzonych spłat, zarzucając pogwałcenie art. 163 § 1 postępowania spadkowego i naruszenie interesu Państwa Ludowego. Wniosek rewizji zmierza do zmiany rozstrzygnięcia przez rozłożenie zasądzonych spłat na dziesięć rocznych rat, ewentualnie do uchylenia postanowienia w zaskarżonej części i przekazania sprawy w tym zakresie do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Zarzut naruszenia przepisu art. 163 § 1 post. spadk. jest trafny. Z brzmienia tego przepisu wynika, że sąd w razie spłat powinien zawsze oznaczyć w rozstrzygnięciu termin i sposób ich uiszczenia. Ani ten, ani inny przepis prawny nie ustanawia zasady, że spłaty są natychmiast płatne, przeciwnie - ustawa pozostawia sądowi oznaczenie terminu. Wprawdzie art. 163 § 1 post. spadk. nie mówi wprost, jakimi okolicznościami powinien się sąd kierować przy oznaczeniu terminu i sposobu uiszczenia spłat, ale sama istota spłaty w związku z art. 162 post. spadk. wskazuje na to, że termin i sposób (rozłożenie na raty) zależy od sytuacji materialnej zarówno uczestnika obciążonego spłatami, jak i uczestników uprawnionych do spłat. Te okoliczności powinien sąd zawsze zbadać i rozważyć z urzędu. Tymczasem Sąd Powiatowy w niniejszej sprawie zasądzili spłaty w istocie bez oznaczenia terminu, a w każdym razie bez ustaleń i rozważań, jakich wymaga art. 163 § 1 post. spadk. Jest rzeczą oczywistą, że kwestia spłat nie może być rozstrzygnięta w sposób, który w konsekwencji doprowadziłby do przekreślenia założeń, jakimi sąd kieruje się przy przyznaniu nieruchomości rolnej. Skoro zgodnie z założeniami art. 162 § 2 post. spadk. sąd dochodzi do przekonania, że określony uczestnik postępowania jest najodpowiedniejszy do objęcia gospodarstwa spadkowego i daje najpełniejszą gwarancję należytego nim pokierowania, to w konsekwencji powinien rozważyć i określić taki sposób uiszczenia zasądzonych spłat od przyjmującego spadek, który nie doprowadziłby do ruiny przyznanego mu gospodarstwa rolnego i do przekreślenia wspomnianych wyżej założeń działu spadkowej nieruchomości rolnej.Fakt, że zasądzone w sprawie niniejszej spłaty wynoszą przeszło 62.000 zł, gdy tymczasem wartość całego majątku spadkowego odpowiada kwocie 94.392,22 zł, okoliczność, że Józef S. nie był właścicielem żadnego innego majątku i że w toku postępowania w swej rewizji od pierwszego postanowienia działowego z dnia 24 marca 1954 r. podniósł, iż znajduje się w ciężkiej sytuacji materialnej, wreszcie okoliczność, że zasądzone od niego spłaty, podówczas w wysokości 40.000 zł, z małowartościowego gospodarstwa rolnego mogą uczynić cały dział niecelowym przez to, że Józef S., nie mogąc uiścić tak wygórowanej sumy, zostanie zlicytowany i nie otrzyma ani ziemi, ani pieniędzy - nakładał na Sąd Powiatowy w sposób tym bardziej oczywisty obowiązek rozłożenia zasądzonych kwot na raty.Nie można również odmówić słuszności zarzutowi naruszenia interesu Państwa Ludowego. Nieoznaczenie terminu spłat doprowadziło do natychmiastowej egzekucji spłat w całości i w wyniku kroków egzekucyjnych nieruchomość, przyznana w całości S., została zlicytowana i objęta na własność przez wierzycielkę Mariannę M., która egzekwowała spłatę. Objecie nastąpiło za cenę odpowiadającą 3/4 częściom ceny szacunkowej, tj. za około 70.000 zł. W ten sposób S., mimo że został uznany za najodpowiedniejszego do objęcia całego majątku spadkowego, został w ostateczności tego pozbawiony. Taki stan rzeczy, który przekreślił godne ochrony interesy S. i który nie da się pogodzić z polityką agrarną w stosunku do pracujących chłopów, narusza zarazem interes Państwa Ludowego. Dlatego też mimo złożenia rewizji nadzwyczajnej po upływie 3 lat od prawomocności zaskarżonego orzeczenia oraz mimo wyegzekwowania spłat rewizja podlega uwzględnieniu (art. 384, 396 i 398 k.p.c.).Z wniosków rewizyjnych dotyczących zaskarżonego rozstrzygnięcia mógł być uwzględniony tylko wniosek ewentualny, zmierzający do uchylenia postanowienia w części dotyczącej terminu spłat i przekazania sprawy w tym zakresie do ponownego rozpoznania. Sąd Najwyższy nie mógł sam orzec co do istoty sprawy z powodu braku wyczerpujących ustaleń, zwłaszcza ze względu na wydaną ustawę z dnia 18 czerwca 1959 r. o zawieszeniu niektórych spłat spadkowych (Dz. U. Nr 36, poz. 227).Sąd Powiatowy, rozpoznając sprawę ponownie w uchylonym zakresie, będzie miał przede wszystkim na uwadze, że pozostaje w mocy wysokość spłat określona zaskarżonym postanowieniem, a ponownego rozstrzygnięcia wymaga tylko kwestia terminu i sposobu uiszczenia spłat i że w świetle dotychczasowego materiału spłaty powinny być rozłożone na raty. Dalej należy mieć na względzie, że w myśl art. 163 § 1 post. spadk. okres łączny rat nie może przenosić lat dziesięciu i że okres ten w niniejszej sprawie należy liczyć od dnia wydania zaskarżonego postanowienia, to jest od dnia 9.IX.1955 r. Ponadto należy zbadać, czy i które ze spłat podlegają zawieszeniu stosownie do ustawy z dnia 18 czerwca 1959 r. (Dz. U. Nr 36, poz. 227).W wyniku niniejszego postanowienia oraz nowego postanowienia Sądu Powiatowego może się okazać, że gdyby Sąd Powiatowy w swym rozstrzygnięciu z 9 listopada 1955 r. zastopował prawidłowo art. 163 § 1 post. spadk., to wówczas może nie doszłoby do zlicytowania nieruchomości przyznanej w drodze działu spadku uczestnikowi Józefowi S., na którego korzyść wniesiono niniejszą rewizją nadzwyczajną; w związku z tym nie są wyłączone ewentualne roszczenia Józefa S. do uczestniczek M. i K. o zwrot nieruchomości lub roszczenia pieniężne. Celem niniejszej rewizji nadzwyczajnej jest ostatecznie otwarcie S. drogi do dochodzenia powyższych roszczeń. Bez tej rewizji droga ta byłaby bezwzględnie zamknięta. Ale nawet otwarcie tej drogi może nie mieć dla S. praktycznego znaczenia, jeżeli uczestniczka M., obecna właścicielka majątku spadkowego, dokona zbycia nieruchomości osobie mogącej się powołać na rękojmię wiary publicznej ksiąg wieczystych. Dlatego też słuszny wydaje się wniosek dodatkowy zawarty w rewizji nadzwyczajnej o zarządzenie wpisania w księdze wieczystej odpowiedniego ostrzeżenia. Wniosek ten znajduje uzasadnienie w przepisie art. 397 § 2 k.p.c. w drodze wykładni.Powołany przepis mówi wprost o wstrzymaniu zaskarżonego orzeczenia. Wstrzymanie ma niewątpliwie na celu niedopuszczenie do szkody, jaka by mogła wyniknąć z wykonania. Jeżeli zaskarżone orzeczenie zostało już przed złożeniem rewizji nadzwyczajnej wykonane, to wstrzymanie jest już oczywiście niemożliwe. Nie oznacza to jednak, żeby wówczas zamiast wstrzymania nie mogło nastąpić inne tego rodzaju zabezpieczenie, które przedstawia pewną realną wartość i nie wykracza poza te skutki dla strony przeciwnej, jakie łączą się ze wstrzymaniem. Zgłoszony w rewizji nadzwyczajnej surogat wstrzymania odpowiada zdaniem Sądu Najwyższego założeniom instytucji z art. 397 § 2 k.p.c. i w okolicznościach niniejszej sprawy jest konieczny.Wreszcie Sąd Najwyższy podkreśla, że kwestia, czy Józefowi S. będą w razie nowego oznaczenia terminu i sposobu uiszczenia spłat przysługiwać uzasadnione roszczenia o zwrot nieruchomości lub inne, nie jest przesądzona.