III CRN 259/73

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Pietrzykowski. Sędziowie: Z. Wasilkowska, W. Kuryłowicz (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie sprawy z wniosku Janiny G. o stwierdzenie nabycia spadku po Wiktorii P. i Antonim P. na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od postanowienia Sądu Wojewódzkiego w Lublinie z dnia 27 marca 1973 r.,uchylił zaskarżone postanowienie oraz postanowienie Sądu Powiatowego w Opolu Lubelskim z dnia 29 grudnia 1972 r. i przekazał sprawę temu Sądowi Powiatowemu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneWiktoria P., zmarła w 1942 r., i Antoni P., zmarły w 1972 r., pozostawili w spadku gospodarstwo rolne, o którego prawo dziedziczenia wystąpili w postępowaniu spadkowym zstępni obojga spadkodawców: córka Janina G. i syn Wincenty P. (ten ostatni powołując się także na testament ojca z dnia 28.X.1968 r.). Janina G. posiada wraz z mężem gospodarstwo rolne o powierzchni 3,26 ha i praca w tym gospodarstwie stanowi główne źródło utrzymania jej i jej męża. Wincenty P. pracuje od 1958 r. w charakterze kierowcy, a ponadto użytkuje działkę spadkowego gruntu o powierzchni 98 a (we wsi B.), na której pracował także przed otwarciem spadku.Postanowieniem z dnia 28 czerwca 1972 r. Sąd Powiatowy stwierdził, że spadek po Wiktorii P. nabyli w drodze dziedziczenia ustawowego Janina G. (córka) i Wincenty P. (syn) po połowie, spadek zaś po Antonim P. - Janina G. i Wincenty P. oraz Janina P., każde w 1/3 części, przy czym prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego po Wiktorii P. zachowali po połowie Janina G. i Wincenty P., gospodarstwo rolne zaś pozostałe w spadku po Antonim P. nabyli na mocy testamentu po połowie Wincenty P. i Józefa P. (żona Wincentego).Postanowienie to w części dotyczącej dziedziczenia gospodarstwa rolnego zaskarżyła w drodze rewizji Janina G.Sąd Wojewódzki uwzględnił rewizję i przekazał sprawę w powyższym zakresie do ponownego rozpoznania.Postanowieniem z dnia 29 grudnia 1972 r. Sąd Powiatowy stwierdził, że prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego po Wiktorii P. zachowała w całości tylko córka Janina G. i że ona dziedziczy również w całości gospodarstwo rolne po ojcu Antonim P.Sąd Powiatowy zajął stanowisko, że wprawdzie Wincenty P. za życia ojca pomagał mu w prowadzeniu gospodarstwa rolnego, jednakże głównym źródłem jego utrzymania jest zawód kierowcy (z wynagrodzeniem ponad 2.300 zł miesięcznie), do lutego zaś 1972 r. jedynie sporadycznie pomagał ojcu, a w posiadanie gospodarstwa wszedł dopiero po jego śmierci. Wincenty P. nie spełnia również warunków przewidzianych w § 3 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1964 r. w sprawie przenoszenia własności nieruchomości rolnych, znoszenia współwłasności takich nieruchomości oraz dziedziczenia gospodarstw rolnych (jedn. tekst: Dz. U. z 1972 r. Nr 31, poz. 215), jakkolwiek bowiem uczęszczał na ogólnorolniczy kurs dwuzimowy, to jednak nie jest to równoznaczne z ukończeniem szkoły rolniczej lub przysposobienia rolniczego. Tym samym Wincenty P. nie ma uprawnień do dziedziczenia gospodarstwa rolnego po obojgu rodzicach. Skoro zaś druga spadkobierczyni testamentowa Józefa P., żona Wincentego P. i druga żona spadkodawcy Janina P. nie mają uprawnień do dziedziczenia gospodarstwa rolnego, to w tej sytuacji obydwa gospodarstwa dziedziczy spadkobierczyni ustawowa Janina G.Rewizję Wincentego P. Sąd Wojewódzki oddalił postanowieniem z dnia 27 marca 1973 r., podzielając motywy zaskarżonego orzeczenia.Postanowienie Sądu Wojewódzkiego zaskarżył rewizją nadzwyczajną z dnia 28.VIII.1973 r. Minister Sprawiedliwości, zarzucając naruszenie art. 233 § 1, art. 316 § 1 i art. 387 k.p.c. oraz art. 1059 § 1 pkt 1 i art. 1056 k.c.; na zasadzie art. 417 § 1 i art. 419 § 1 k.p.c. skarżący wnosił o uchylenie zaskarżonego postanowienia, jak również postanowienia Sądu Powiatowego w Opolu Lubelskim z dnia 29 grudnia 1972 r., i o przekazanie sprawy temu Sądowi Powiatowemu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:1. Prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego po Wiktorii P., zmarłej w 1942 r., Wincenty P. zachowuje jako jej spadkobierca ustawowy tylko wtedy, gdy w dacie 5.VII.1963 r. (jeśli nawet nie pracował w gospodarstwie co najmniej od roku przed dniem 5.VII.1963 r. - art. 1059 § 1 pkt 1 k.c. w zw. z art. LVI § 2 przep. wprow. k.c.) - pracował w gospodarstwie rolnym swych rodziców (art. 1059 § 1 pkt 3 k.c. w zw. z art. LVI § 2 przep. wprow. k.c.).W tym zakresie brak w sprawie ustaleń; brak również ustaleń co do pozostałego po Wiktorii P. gospodarstwa rolnego. W związku z tym materiał sprawy wymaga stosownego uzupełnienia.2. Antoni P. zmarł w dniu 20.II.1972 r., rozrządzając co do gospodarstwa rolnego testamentem z dnia 28.X.1968 r. na rzecz syna Wincentego i jego żony Józefy małżonków P. Jeżeli Józefa P. nie może dziedziczyć gospodarstwa rolnego z braku warunków określonych w ustawie (por. art. 1065 k.c. w brzmieniu nadanym przez ustawę z dnia 26 października 1971 r. - Dz. U. Nr 27, poz. 252), to rozważenia wymaga, czy przeznaczony dla niej udział przypada Wincentemu P. jako spadkobiercy testamentowemu (gdyby odpowiadał on warunkom niezbędnym do dziedziczenia gospodarstwa rolnego), czy też - z uwagi na odmienną wolę testatora - obojgu spadkobiercom ustawowym, tj. Wincentemu P. i jego siostrze Janinie G., stosownie do art. 956 k.c.; przepisy bowiem o dziedziczeniu gospodarstw rolnych nie wyłączają przyrostu.3. Warunkiem uprawniającym Wincentego P. do dziedziczenia gospodarstwa rolnego byłaby jego praca w spadkowym gospodarstwie (por. art. 1059 § 1 k.c. w brzmieniu nadanym przez ustawę z dnia 26 października 1971 r. - Dz. U. Nr 27, poz. 252). Na tę okoliczność mogą wskazywać zeznania świadków, niedostatecznie przez Sąd orzekający rozważone co do zakresu pracy Wincentego P. w gospodarstwie ojca, z uwzględnieniem, że gospodarstwo to (0,98 ha) jest odległe od miejsca zamieszkania tylko o ok. 1/2 km. Dokonana bez dostatecznego rozważenia wszystkich okoliczności konkretnego wypadku ocena zeznań narusza art. 233 § 1 k.p.c., wobec czego takie ustalenie, że Wincenty P. tylko dorywczo i sporadycznie pomagał ojcu w prowadzeniu gospodarstwa, jest dowolne i pozbawione oparcia w zebranym w sprawie materiale.Skoro zaś Wincenty P. mógł nabyć prawo dziedziczenia spadkowego (po ojcu) gospodarstwa rolnego na podstawie art. 1059 § 1 pkt 1 k.c. (z mocy ustawy), to zgodnie z art. 1056 k.c. mógł być również skutecznie ustanowiony spadkobiercą w testamencie, co czyniłoby zbędnym rozważania, czy w świetle zaświadczeń Prezydiów GRN i PRN ma on kwalifikacje rolnicze.Należy jednak zaznaczyć, że Wincenty P. ma takie kwalifikacje, co stwierdza odpis zaświadczenia o ukończeniu ogólnorolniczego kursu dwuzimowego w K. Niesłusznie więc Sąd Powiatowy zdyskwalifikował wartość powyższego zaświadczenia, skoro zorganizowanie takiego kursu miało na celu podniesienie kwalifikacji rolniczych, nie zaś tylko wydanie świadectw o jego ukończeniu. Trzeba poza tym podkreślić, że Wincenty P. odbył cały kurs jeszcze za życia ojca (17.I.1971 r. - 11.II.1972 r.), a tylko egzamin złożył już po jego śmierci. Nie bez znaczenia jest przy tym i wielkość spadkowego gospodarstwa, do którego prowadzenia nie jest potrzebne specjalistyczne przygotowanie zawodowe.Nazwa szkoły i zakres przygotowania zawodowego, jeżeli tylko jego zadaniem jest przysposobienie do prowadzenia gospodarstwa rolnego, nie są w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1964 r. (jedn. tekst: Dz. U. z 1972 r. Nr 31, poz. 215) określone wyczerpująco. Może być zatem szkołą przysposobienia rolniczego - w rozumieniu § 3 ust. 1 cyt. wyżej rozporządzenia, bez względu na nazwę - także ogólnorolniczy kurs dwuzimowy, zorganizowany w celu uzyskania i podniesienia kwalifikacji rolniczych jego uczestników.Z tych względów i wobec rażącego naruszenia wymienionych wyżej przepisów prawa należało na podstawie art. 422 § 2 k.p.c. orzec jak w sentencji.