III PZP 27/70

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes Z. Opuszyński. Sędziowie: W. Formański, W. Glabisz, K. Marowski, M. Piekarski, S. Rejman, Z. Stypułkowska (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy, po wysłuchaniu wniosku wiceprokuratora Prokuratury Generalnej PRL W. Grocholi w sprawie z powództwa Kazimierza L. przeciwko Skarbowi Państwa - Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w K. o odszkodowanie, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez skład trzech sędziów Sądu Najwyższego postanowieniem z dnia 24 sierpnia 1970 r.:"1. Czy pracownik, któremu przysługują świadczenia od jego zakładu pracy z mocy ustawy z dnia 23.I.1968 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących w razie wypadków przy pracy (ustawy wypadkowej), może dochodzić odszkodowania także od innych osób na podstawie przepisów kodeksu cywilnego?2. W razie odpowiedzi twierdzącej - czy w wypadku, gdy Skarb Państwa odpowiada w myśl przepisów wyżej cytowanej ustawy, pracownik może dochodzić odszkodowania na podstawie przepisów kodeksu cywilnego także od innych jednostek organizacyjnych Skarbu Państwa?"uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:1. Ustanowione w art. 22 ustawy wypadkowej wyłączenie odpowiedzialności w zakresie przekraczającym świadczenia przewidziane w tej ustawie dotyczy tylko tego uspołecznionego zakładu, który zatrudniał pracownika w czasie wypadku przy pracy; poszkodowany może więc na podstawie prawa cywilnego dochodzić odszkodowania od innej jednostki gospodarki uspołecznionej. 2. Pracownik jednostki organizacyjnej Skarbu Państwa może dochodzić odszkodowania od Skarbu Państwa, jeżeli szkoda pozostaje także w związku z działalnością jednostki organizacyjnej Skarbu Państwa inna niż ta, która zatrudniała poszkodowanego w czasie wypadku przy pracy. Uzasadnienie faktyczneI. Powyższe zagadnienie prawne powstało na tle następującego stanu faktycznego.Pracownik Stacji Sanitarno-Epidemiologicznej w K. uległ wypadkowi w dniu 14 listopada 1968 r. Załatwiając sprawy służbowe Stacji, przewrócił się na oblodzonym chodniku przed siedzibą Prezydium Powiatowej Rady Narodowej, mieszczącą się przy innej ulicy niż Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna. W następstwie upadku doznał złamania ręki, przejściowo był w pełni niezdolny do pracy oraz doznał trwałego kalectwa. W związku z tym domagał się odszkodowania od Skarbu Państwa - Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w K., jako od właściciela i zarządcy budynku, gdyż ten ostatni nie dopełnił obowiązku wynikającego z ustawy z dnia 22 kwietnia 1959 r. o utrzymaniu czystości i porządku w miastach i osiedlach. Prezydium Powiatowej Rady zarzuciło ze swej strony, że powód uległ przy pracy wypadkowi, za który ponosi odpowiedzialność jego zakład pracy, tj. Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna, wyodrębniona organizacyjnie i budżetowo.Sąd Powiatowy w częściowym uwzględnieniu powództwa zasądził na rzecz powoda odszkodowanie uznawszy, że wprawdzie uległ on wypadkowi przy pracy, może jednak dochodzić odszkodowania na zasadach ogólnych, ponieważ pozwany zaniedbał utrzymania porządku na chodniku.Sąd Wojewódzki oddalił rewizję pozwanego opartą na zarzucie niedopuszczalności drogi sądowej, gdyż przychylił się do przytoczonego wyżej poglądu Sądu Powiatowego.Minister Sprawiedliwości w rewizji nadzwyczajnej zarzuca wymienionym Sądom rażące naruszenie przepisów ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących w razie wypadków przy pracy (dalej w skrócie: ustawa wypadkowa). Skarżący wywodzi, że powód uległ wypadkowi przy pracy, wobec czego przysługują mu świadczenia przewidziane w tej ustawie, dochodzone w trybie i na zasadach w niej ustalonych. Zgodnie z art. 22 świadczenia te stanowią w stosunku do uspołecznionego zakładu pracy wynagrodzenie wszelkich szkód wynikłych dla pracownika na skutek wypadku przy pracy. Ponieważ Prezydium PRN zatrudniało powoda w czasie wypadku przy pracy, wymieniona ustawa zawierająca przepisy szczególne w rozumieniu art. 421 k.c. wyłącza stosowanie art. 417 i nast. k.c.W konkluzji Minister Sprawiedliwości wnosi o uchylenie zaskarżonych wyroków i przekazanie sprawy Skarbowi Państwa - Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w K.II. Zgodnie z art. 1 ust. 1 ustawy wypadkowej przewidziane w niej świadczenia przysługują pracownikowi uspołecznionego zakładu pracy, a w razie śmierci pracownika (rencisty) - jego rodzinie.Artykuł 5 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 3, poz. 6), mający z mocy art. 26 ustawy wypadkowej zastosowanie do sytuacji nią objętych, stanowi, że pracownikami są osoby pozostające w stosunku pracy na podstawie umowy o pracę, mianowania lub powołania oraz osoby, które w związku z wyborem pozostają w stosunku pracy na podstawie szczególnych przepisów, tudzież członkowie lub kandydaci na członków spółdzielni pozostający ze spółdzielnią w stosunku pracy. Ponadto niektórym osobom nie będącym pracownikami w ścisłym tego słowa znaczeniu przysługują uprawnienia należne pracownikom w zakresie zaopatrzenia emerytalnego (art. 5 ust. 2 ustawy o p.z.e.).Ustawa wypadkowa dotyczy tylko uspołecznionych zakładów pracy, toteż osoby pozostające w stosunku pracy z nieuspołecznionym zakładem nie są objęte działaniem tej ustawy.Pracownikiem jest osoba fizyczna obowiązana świadczyć odpłatnie pracę oznaczonego rodzaju pod kierownictwem podmiotu zatrudniającego, na jego rzecz i na jego ryzyko. Osoba, która nie jest pracownikiem danego podmiotu zatrudniającego, jest w stosunku do tego zakładu pracy osobą obcą (niepracownikiem) bez względu na to, czy jest zatrudniona w innym zakładzie pracy.Użyte więc w art. 22 ustawy wypadkowej określenie "uspołeczniony zakład pracy" nie może być rozumiane jako każda jednostka organizacyjna, która zatrudnia pracowników, lecz tylko jako zakład pracy zatrudniający pracownika poszkodowanego wypadkiem. Również sformułowanie użyte w art. 12 tej ustawy ("od zakładu pracy zatrudniającego pracownika") i w art. 18 ("uspołeczniony zakład pracy, którego pracownik uległ wypadkowi") wskazują na to, że chodzi właśnie o ten uspołeczniony zakład pracy, który zatrudniał poszkodowanego pracownika. U podstaw bowiem obciążenia uspołecznionego zakładu pracy - z mocy przepisów ustawy wypadkowej - obowiązkiem wynagrodzenia szkód związanych z wykonywaniem pracy leży stwierdzenie, że zakład jest organizatorem tej pracy i kieruje nią w swoim interesie.Ujęte zatem w tej ustawie określenie "uspołeczniony zakład pracy" dotyczy tylko tego zakładu, który w związku z zatrudnieniem pracownika ponosi konsekwencje wynikające ze świadczonej na jego rzecz pracy. Z tej przyczyny ustawa wypadkowa w art. 2 ust. 1 za wypadek przy pracy uważa nagłe zdarzenie wywołane przyczyną zewnętrzną, które zaszło w związku z pracą. Z tej też przyczyny istotnym elementem zaliczenia do wypadków przy pracy wypadków, którym pracownik uległ w drodze między zakładem pracy a miejscem wykonywania czynności zleconych, jest pozostawanie w dyspozycji zakładu pracy w ścisłym związku z wykonywaną pracą (art. 2 ust. 2 ustawy, § 1 ust. 2 pkt 1 i 2 rozporządzenia Przewodniczącego Komitetu Pracy i Płacy z dnia 25 lipca 1969 r. - Dz. U. Nr 23, poz. 170). Dlatego też rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 24 kwietnia 1968 r. w sprawie obowiązkowych ubezpieczeń komunikacyjnych (Dz. U. Nr 15, poz. 89) wyłącza odpowiedzialność PZU z tytułu obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych za wypadki, za które przysługuje świadczenie na podstawie ustawy wypadkowej, jeżeli wypadek spowodowany został pojazdem mechanicznym będącym w posiadaniu lub dyspozycji zakładu pracy, który zatrudniał pracownika. Objęte zaś są powyższym ubezpieczeniem roszczenia regresowe ZUS-u, a także zakładu pracy z tytułu świadczeń wypłacanych na podstawie ustawy, jeżeli wypadek spowodowany został ruchem pojazdu mechanicznego nie będącego w posiadaniu zakładu pracy, który w czasie wypadku zatrudniał poszkodowanego pracownika, a posiadacz lub kierowca są zobowiązani - na podstawie obowiązującego prawa - do pokrycia szkody wyrządzonej przez ruch tego pojazdu (§ 4 ust. 2 pkt 1 i ust. 3). Poszkodowanemu zaś w takiej sytuacji przysługuje świadczenie w wysokości ustalonej na podstawie prawa cywilnego, zmniejszone o świadczenia wypłacone na podstawie ustawy wypadkowej (§ 3 ust. 3).W świetle powyższych wyjaśnień wynikające z art. 22 ustawy wypadkowej wyłączenie odpowiedzialności odszkodowawczej w zakresie przekraczającym świadczenia przewidziane w tej ustawie dotyczy tylko tego uspołecznionego zakładu pracy, który zatrudniał dotkniętego wypadkiem przy pracy pracownika, zakres zaś odpowiedzialności innej jednostki gospodarki uspołecznionej wyznaczają przepisy prawa cywilnego, co uzasadnia zawartą w uchwale odpowiedź na pierwszą część pytania.III. Odpowiedź na drugą część pytania wymaga uprzedniego wyjaśnienia, w jakim znaczeniu w ustawie wypadkowej użyto w art. 22 określenia "zakład pracy".W ustawodawstwie pracy i w literaturze określenie to używane jest na oznaczenie podmiotu zatrudniającego, który pozostaje z pracownikiem w stosunku pracy, oraz w znaczeniu przedmiotowym na oznaczenie samoistnie zorganizowanej jednostki społecznej i technicznej, której zadaniem jest uzyskiwanie wyników w znaczeniu technicznym.Podmiot zatrudniający nie zawsze jest zakładem pracy w znaczeniu przedmiotowym. Może być bowiem osobą fizyczną i może mieć kilka zakładów pracy w sensie przedmiotowym. Wielkie przedsiębiorstwa obejmują nieraz liczne organizacyjnie wyodrębnione zakłady produkcyjne, a także Skarb Państwa obejmuje wyodrębnione budżetowo i funkcjonalnie jednostki organizacyjne, wyposażone w zdolność arbitrażową i zatrudniające pracowników. W stosunku do pracownika taki wyodrębniony zakład pracy lub jednostka państwowa, nawet nie wyposażona w osobowość prawną, może być podmiotem zatrudniającym, w ramach którego działają nieraz rada zakładowa, społeczni inspektorzy pracy, komisje powypadkowe powołane rozporządzeniem wykonawczym do omawianej ustawy itp. instytucje związane z działalnością poszczególnych zakładów pracy.Osobowość prawna nie jest więc koniecznym przymiotem zakładu pracy, co znalazło wyraz w art. 7 ustawy o p.z.e. W myśl tego przepisu zakładem pracy jest osoba prawna albo inna jednostka organizacyjna wykonująca działalność produkcyjną, usługową lub inną, zatrudniająca pracowników. Z mocy zaś art. 26 ustawy wypadkowej przepis ten obowiązuje dla sytuacji nią objętych.Podkreślona wyżej ścisła więź między wypadkiem przy pracy a procesem pracy wykonywanym przez poszkodowanego pracownika wskazuje na to, że użyte w ustawie wypadkowej określenie "zakład pracy" oznacza wyodrębnioną organizacyjnie i funkcjonalnie jednostkę organizacyjną, na której rzecz i pod której kierownictwem pracownik świadczy pracę. Tylko bowiem takie określenie zakładu pracy uzasadnia obciążenie go odpowiedzialnością odszkodowawczą za wypadek przy pracy, gdyż wyznacza jednocześnie obowiązki zakładu pracy w zapobieganiu niebezpieczeństwu, związanemu z charakterem i rodzajem odbywającego się w jego ramach procesu pracy.W świetle więc ustawy wypadkowej zakład pracy, nie wyposażony w rozumieniu prawa cywilnego w osobowość prawną, stanowi podmiot w zakresie obowiązków odszkodowawczych wynikających z tej ustawy. Dotyczy to wyodrębnionych organizacyjnie i funkcjonalnie jednostek organizacyjnych Skarbu Państwa zatrudniających pracowników, w stosunku do których z mocy art. 22 ustawy wypadkowej wyłączono odpowiedzialność odszkodowawczą, która przekracza świadczenia przewidziane w tej ustawie.Zdarzenie wyrządzające szkodę może być jednocześnie wypadkiem przy pracy, za który jednostka organizacyjna Skarbu Państwa zatrudniająca poszkodowanego pracownika ponosi odpowiedzialność, oraz zdarzeniem, którego skutki obciążają Skarb Państwa z tytułu odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną przez inną państwową jednostkę organizacyjną, nie pozostającą w stosunku pracy z poszkodowanym pracownikiem.W wymienionej sytuacji istnieje roszczenie przeciwko Skarbowi Państwa o naprawienie szkody wyrządzonej w ramach działalności jednostki organizacyjnej nie zatrudniającej poszkodowanego, który względem Skarbu Państwa nie występuje w charakterze jego pracownika. Z tej też przyczyny w zakresie objętym wymienionym roszczeniem przepisy ustawy wypadkowej nie mają zastosowania, bo nie są przepisami szczególnymi w rozumieniu art. 421 k.c., i nie wyłączają z mocy tego przepisu przewidzianej w kodeksie cywilnym odpowiedzialności Skarbu Państwa za szkodę wyrządzoną przez funkcjonariusza państwowego. Nie zmienia to faktu, że w zakresie roszczeń cywilnoprawnych dochodzonych przed sądami powszechnymi podmiotem praw i obowiązków jest Skarb Państwa, a nie jego jednostka organizacyjna, nie wyposażona w osobowość prawną.Z tych przyczyn pracownik jednostki organizacyjnej Skarbu Państwa może dochodzić odszkodowania od Skarbu Państwa, jeżeli szkoda pozostaje także w związku z działalnością jego jednostki organizacyjnej innej niż ta, która zatrudniała poszkodowanego w czasie wypadku przy pracy.