III CZP 69/73

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz. Sędziowie: J. Ignatowicz (sprawozdawca), Z. Masłowski.SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z wniosku Edwarda Z. o dział spadku, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym następującego zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki dla Województwa Warszawskiego w Warszawie postanowieniem z dnia 6 lipca 1973 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy w wypadku gdy prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego, wyczerpującego cały spadek po zmarłej w 1938 r. spadkodawczyni, zachował w całości wyłącznie jej syn, pozostałemu zaś przy życiu małżonkowi przysługuje jedynie prawo dożywotniego użytkowania połowy tegoż gospodarstwa (art. 232 k.c. K.P.), pozostały przy życiu małżonek jest uprawniony do złożenia wniosku o dział spadku?",uchwalił:Żądanie pozostałego przy życiu małżonka, który dziedziczy na podstawie art. 232 k.c. K.P., wydzielenia mu do użytkowania części majątku spadkowego podlega rozpoznaniu w trybie postępowania o dział spadku (art. 680-689 k.p.c.). Uzasadnienie faktyczneRozpoznając rewizję od postanowienia Sądu Powiatowego w Grójcu, mocą którego Sąd ten ustalił, że wnioskodawcy, który doszedł do spadku po swojej żonie na podstawie art. 232 k.c. K.P., nie przysługuje prawo wystąpienia o dział spadku, Sąd Wojewódzki dla Województwa Warszawskiego powziął wątpliwość, czy takie stanowisko jest prawidłowe, i w związku z tym skierował do Sądu Najwyższego na podstawie art. 391 k.p.c. odpowiednie pytanie prawne.Uzasadnienie prawneUdzielając na nie odpowiedzi, Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Wbrew stanowisku wyrażonemu w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia, małżonek, który dochodzi do majątku zmarłego spadkodawcy na podstawie art. 232 k.c. K.P., był spadkobiercą według przepisów obowiązujących przed dniem 1 stycznia 1947 r., dochodził bowiem do spadku z mocy samego prawa. Powołane przez Sąd Powiatowy, odmienne, lecz odosobnione i pochodzące jeszcze z XIX wieku orzeczenie nie może uzasadniać odmiennej oceny. Małżonek taki więc jest z mocy przepisów przejściowych (art. XVIII przep. wprow. prawo spadkowe z 1946 r. oraz art. LI przep. wprow. k.c.) nadal spadkobiercą w rozumieniu prawa obecnie obowiązującego. Okoliczność, że nie dziedziczy on spadku na własność, lecz do użytkowania, ma takie tylko znaczenie, iż jest on spadkobiercą swoistym, co m.in. ma wpływ na jego uprawnienia w postępowaniu o dział spadku.Powyższe rozumowanie uzasadnia wniosek, że małżonek, który dziedziczy po zmarłym małżonku na podstawie art. 232 k.c. K.P., jest legitymowany do wszczęcia postępowania działowego (art. 1037 § 1 k.c.).Od żądania działów należy jednak odróżnić żądanie dokonania działów w ściśle określony sposób (por. art. 210 i 211 w zw. z art. 1035 k.c.). W szczególności spadkobierca, o którym mowa, nie może żądać, aby sąd podzielił przedmiot spadku między pozostałych spadkobierców, gdyż nie należy on do grona współwłaścicieli. Może natomiast w tym postępowaniu realizować swoje prawa, tzn. żądać przede wszystkim wydzielenia mu jego części spadku do użytkowania. Może też żądać rozliczenia z tytułu dokonanych nakładów i z tytułu posiadania jego części przez innych spadkobierców. Wspomniana przez Sąd Powiatowy okoliczność, że mógłby tego dochodzić w postępowaniu procesowym, stanowiska tego w niczym nie podważa, gdyż w takiej samej sytuacji jest każdy spadkobierca, tzn. może dochodzić wymienionych roszczeń w procesie, jeżeli sprawa działowa nie jest wszczęta, natomiast tylko w postępowaniu o dział spadku, jeżeli takie postępowanie już się toczy (art. 618 i 686 k.p.c.).Dodać należy, że charakter postępowania, które zmierza do wydzielenia małżonkowi jego części spadku do użytkowania oraz do rozliczeń z pozostałymi spadkobiercami, kwalifikuje tę sprawę bardziej do postępowania nieprocesowego aniżeli procesowego. Względy więc celowości także przemawiają za przedstawionym wyżej stanowiskiem.Z powyższych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.