III CZP 92/69

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia R. Czarnecki, Sędziowie: W. Kuryłowicz, W. Markowski (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Zofii W. przeciwko Henryce K. i Franciszkowi K. o zniesienie współwłasności nieruchomości i dział spadku po Czesławie K., po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Rzeszowie postanowieniem z dnia 9 października 1969 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Jakie kryteria oceniające i jaki sposób podziału zastosować należy w razie połączenia w jednym postępowaniu działu spadku po zmarłym współwłaścicielu i zniesienia współwłasności tylko jednej nieruchomości wobec prawnej niedopuszczalności podziału tejże nieruchomości na dwie odrębne części - gdzie spadkobiercy współwłaściciela zmarłego przed 5 lipca 1963 r. nie odpowiadają przesłance z art. 1059 § 1 pkt 1 k.c., a współwłaściciel przesłance z art. 214 § 1 k.c., ale jeden ze spadkobierców - mimo, że jest związany od kilki lat umową o pracę - ma w posiadaniu przedmiot działu, natomiast współwłaściciel jest tylko rolnikiem i prowadzi inne indywidualne gospodarstwo rolne?"postanowił udzielić następującej odpowiedzi:Jeżeli żaden ze współwłaścicieli, jak również spadkobiercy zmarłego współwłaściciela nie spełniają warunku nieprzerwanej co najmniej rocznej pracy w gospodarstwie obejmującym wspólną nieruchomość rolną, której podział między współwłaścicieli nie jest dopuszczalny (art. 214 § 1 k.c. w związku w § 13 rozp. Rady Ministrów z dnia 28 XI 1964 r. - Dz. U. Nr 45, poz. 304), to zniesienie współwłasności może nastąpić tylko w sposób określony w art. 217 k.c. Uzasadnienie faktyczneW świetle uzasadnienia przedstawionego przez Sąd Wojewódzki zagadnienia prawnego wynikło ono na tle następującego stanu faktycznego;Gospodarstwo rolne, o jakie chodzi w sprawie, położone w K. stanowiło przedmiot ustawowej wspólności majątkowej Franciszka i Czesławy małżonków K. Czesława K. zmarła i spadek po niej, z zachowaniem prawa dziedziczenia wchodzącego w jego skład gospodarstwa rolnego, odziedziczyli: mąż Franciszek w 1/4 i córka Zofia W. w 3/4, przy czym udział spadkodawczyni w majątku objętym w chwili jej śmierci wspólnością ustawową odziedziczyła w całości córka, Zofia W.Aktem notarialnym z dnia 28.I.1965 r. Franciszek K. darował swój udział do połowy wspomnianego gospodarstwa swojej drugiej żonie, Henryce K.Zofia W. wraz ze swoją rodziną zamieszkiwała w tym gospodarstwie do grudnia 1966 r. i prowadziła je, a jej mąż posiada w tejże miejscowości własne 2 ha. W grudniu 1966 r. Zofia W. ze swoją rodziną przeniosła się na zamieszkanie do R., odległego od K. o 14 km, gdzie kupili sobie dom i zostali tam zatrudnieni: Zofia W. - jako sprzątaczka w szkole, a jej mąż - w Hucie Szkła. Dom, w K. na wspomnianym gospodarstwie pozostał niezamieszkały, ale wchodzący w skład tego gospodarstwa grunt (1 ha, 1 a, 95 m2) uprawia w całości nadal Zofia W., dojeżdżając z R. na czas koniecznych w tym gospodarstwie robót. Gospodarstwo jej męża w tejże miejscowości K. zostało częściowo wydzierżawione innym osobom.Henryka K., współwłaścicielka tego gospodarstwa, zamieszkiwała i zamieszkuje nadal w K. wraz z mężem Franciszkiem, inwalidą (nie ma obu nóg), w domu na 1-hektarowym gospodarstwie rolnym, sąsiadującym bezpośrednio z gospodarstwem stanowiącym przedmiot współwłasności. Ostatnio wspomnianego gospodarstwa nigdy nie użytkowała ani ona, ani jej mąż i nie użytkują nadal. Mąż pobiera rentę z USA w kwocie 100 dol. miesięcznie.Znosząc współwłasność gospodarstwa rolnego między Henryką K. i Zofią W., Sąd Powiatowy postanowieniem z dnia 6.II.1969 r. przyznał je na własność Henryce K. za spłatą Zofii W. Rozstrzygnięcie swe Sąd uzasadnił tym, że Henryka K. daje lepszą rękojmię prawidłowego prowadzenia gospodarstwa, mieszka bowiem na miejscu i zajmuje się tylko rolnictwem; ponadto nastąpi tu połączenie gruntów stanowiących dotychczas przedmiot współwłasności z sąsiadującym gruntem, należącym do Henryki K.Przy rozpoznawaniu rewizji Zofii W., zarzucającej m.in. naruszenie art. 214 § 1 k.c., Sąd Wojewódzki powziął przytoczoną na wstępie wątpliwość i przedstawił ją w trybie art. 391 k.p.c. do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu.Uzasadnienie prawneUdzielając odpowiedzi jak w sentencji, Sąd Najwyższy zważył, co następuje.Jeśli chodzi o nieruchomość rolną, to w sprawie nie ma zbiegu zniesienia współwłasności z działem spadku. Według przedstawionych przez Sąd Wojewódzki danych, sprawa w tym zakresie dotyczy wyłącznie zniesienia współwłasności. Przedmiotem współwłasności jest nieruchomość rolna, a współwłaścicielami Henryka K. i Zofia W.Z tego względu bezprzedmiotowe jest (gdyż nie łączy się z rozpoznawaną sprawą i nie wynika z niej) zagadnienie co do tego, jakie kryterium oceniające i jaki sposób podziału należy zastosować w razie połączenia w jednym postępowaniu działu spadku i zniesienia współwłasności nieruchomości rolnej, której podział w naturze między współwłaścicieli nie jest dopuszczalny. Dlatego też w istocie nie chodzi tu o to, co zostało sformułowane w pytaniu, lecz o to, co zostało zaakcentowane w uzasadnieniu przedstawienia pytania i ujęte przez Sąd Wojewódzki w sposób następujący: "Chodzi o to, w jaki sposób rozstrzygnąć los całego gospodarstwa rolnego, a więc czy przez zastosowanie art. 212 § 2 k.c., a w takiej sytuacji jakim przesłankom powinien odpowiadać wytypowany, czy też tylko przez zastosowanie art. 217 k.c.?"Problem sprowadza się więc do tego, czy w wypadku gdy art. 214 k.c. nie ma zastosowania, gdyż przesłanka przewidziana w jego § 1 nie jest spełniona wobec żadnego ze współwłaścicieli, możliwe jest przyznanie z mocy art. 212 § 2 k.c. nieruchomości jednemu ze współwłaścicieli ze spłatą pozostałych lub sprzedaż tej nieruchomości stosownie do przepisów k.p.c., czy też możliwy jest w takim wypadku tylko podział przez sprzedaż nieruchomości w trybie art. 217 k.c.? Tak też wątpliwość Sądu Wojewódzkiego rozumiał pełnomocnik Henryki K., wnosząc na rozprawie przed Sądem Wojewódzkim o udzielenie odpowiedzi, że w przedstawionej sytuacji ma zastosowanie art. 212 § 2 k.c. i na podstawie tego przepisu powinna być zniesiona współwłasność objętej sprawą nieruchomości rolnej.Jednakże wniosek ten nie mógł być uwzględniony, gdyż proponowane w nim rozwiązanie nie jest prawidłowe.Jeżeli podział nieruchomości rolnej, jak to zostało tu ustalone, nie jest dopuszczalny, to współwłasność może być zniesiona - zależnie od okoliczności - tylko albo przez przyznanie nieruchomości jednemu ze współwłaścicieli, albo przez jej sprzedaż (art. 212 § 2 k.c.).Współwłaścicielem, któremu należy przyznać własność, gdy podział nieruchomości rolnej nie jest dopuszczalny, jest osoba, która odpowiada przesłance określonej w art. 214 § 1 k.c. Jest to przesłanka taka sama jak dla spadkobiercy uprawnionego do dziedziczenia gospodarstwa rolnego (art. 1059 § 1 pkt 1 k.c.) lub do otrzymania gospodarstwa spadkowego w dziale spadku w pierwszej kolejności (art. 1071 § 2 k.c.). Polega ona na tym, że wspomniany współwłaściciel musi pracować nieprzerwanie co najmniej od roku przed wydaniem orzeczenia o zniesieniu współwłasności w gospodarstwie rolnym obejmującym wspólną nieruchomość.Paragraf 13 ust. 1 rozp. RM z dnia 28.XI.1964 r. (Dz. U. Nr 45, poz. 304) sprecyzował przesłankę nieprzerwanej pracy w ten sposób, że trzeba w tym czasie zamieszkiwać w tym gospodarstwie oraz wykonywać w nim stale niezbędne prace i nie być przy tym zatrudnionym gdzie indziej na podstawie umowy o pracę.Wedle ustaleń Sądu, żadna ze współwłaścicielek nie odpowiada temu warunkowi, a skoro tak, to należy dojść do wniosku, że art. 214 i 216 k.c. nie mogą tu być stosowane.Artykuł 212 § 2 k.c., to tylko ogólna reguła, w myśl której jeżeli rzecz nie da się podzielić, to może ona być, stosownie do okoliczności, albo przyznana jednemu ze współwłaścicieli z obowiązkiem spłaty pozostałych, albo sprzedana stosownie do przepisów k.p.c. Natomiast dalsze przepisy już szczegółowo normują, kiedy ta rzecz może być przydzielona jednemu ze współwłaścicieli (art. 214 § 1 i 216 k.c.), a kiedy sprzedana (art. 217 k.c.).W szczególności art. 217 k.c. - stanowiąc o tym, gdy w chwili zniesienia współwłasności żaden ze współwłaścicieli nie odpowiada warunkom przewidzianym do otrzymania nieruchomości rolnej w drodze zniesienia współwłasności - wyraźnie wskazuje na to, że chodzi tu o sytuację, w której brak jest przesłanek z art. 214 § 1 k.c., i na wypadek taki przewiduje, iż współwłaściciele mają się porozumieć co do sprzedaży nieruchomości osobie mającej kwalifikacje do jej nabycia, a jeśli takie porozumienie między nimi nie nastąpi, to nieruchomość będzie sprzedana stosownie do przepisów k.p.c. Ten przepis zatem, jako dotyczący konkretnej sytuacji, powinien być podstawą rozstrzygania, a nie ogólny przepis art. 212 § 2 k.c., który wskazuje tylko kierunki rozstrzygnięć zależnie od okoliczności. Art. 214 § 1 k.c. podaje, jak rozstrzygnąć sprawę w razie niedopuszczalności podziału w okolicznościach spełnienia się warunku nieprzerwanej co najmniej rocznej pracy współwłaściciela w gospodarstwie rolnym obejmującym choćby część wspólnej nieruchomości, natomiast art. 217 k.c. daje rozstrzygnięcie na wypadek, gdy art. 214 § 1 k.c. nie zostaje spełniony w stosunku do żadnego ze współwłaścicieli czy też w stosunku do jednego współwłaściciela i spadkobiercy drugiego.Trafnie zauważono w doktrynie (por. F. Błahuta, J. St. Piątkowski i J. Policzkiewicz w pracy zbiorowej: Gospodarstwo rolne - Obrót, dziedziczenie, podział, Wyd. Prawn., Warszawa 1967, str. 240), że gdyby intencją ustawodawcy było inne założenie, a w szczególności możność przyznania nieruchomości rolnej współwłaścicielowi, który nie pracuje nieprzerwanie co najmniej od roku w gospodarstwie obejmującym tę nieruchomość, to ustanowiłby kolejność pozostałych współwłaścicieli, podobnie jak to uczynił w art. 1071 § 2 k.c.Za przyjętym tu rozwiązaniem przemawia nadto cel społeczno-gospodarczy przepisów dotyczącym gospodarstw rolnych. Trafnie zauważono (por. wyżej: op. cit., str. 239), że ustawodawca nie wprowadził ograniczeń obrotu jak w art. 1085 § 1 k.c., gdy nieruchomość została przyznana jednemu ze współwłaścicieli w trybie zniesienia współwłasności dlatego, że można ją przyznać tylko takiemu współwłaścicielowi, który jest z nią związany, prowadząc na niej gospodarstwo rolne w taki sam sposób jak w art. 214 § 1 k.c., wobec czego odpada przypuszczenie, że zaraz by ją sprzedał ze znacznym zyskiem.Z przytoczonych względów należało orzec jak w sentencji.