III CZP 80/74

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia J. Pietrzykowski (sprawozdawca). Sędziowie: H. Dąbrowski, K. Piasecki.SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z wniosku Stefanii K. vel C. z udziałem Tadeusza C. o zniesienie współwłasności, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym następującego zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Lublinie postanowieniem z dnia 24 września 1974 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy po dniu 4 listopada 1971 r. (data wejścia w życie ustawy zmieniającej kodeks cywilny) aktualna jest uchwała Sądu Najwyższego z dnia 7.I.1970 r. III CZP 92/69 (OSNCP 1970, z. 10, poz. 174), stanowiąca, że jeżeli żaden ze współwłaścicieli, jak również spadkobiercy zmarłego współwłaściciela nie spełniają warunku nieprzerwanej co najmniej rocznej pracy w gospodarstwie obejmującym wspólną nieruchomość rolną, której podział między współwłaścicieli nie jest dopuszczalny (art. 214 § 1 k.c. w związku z § 13 rozp. Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1964 r. - Dz. U. Nr 54, poz. 304; obecnie jedn. tekst - Dz. U. z 1972 r. Nr 31, poz. 215), to zniesienie współwłasności może nastąpić tylko w sposób określony w art. 217 k.c.?",postanowił udzielić następującej odpowiedzi:Również po wejściu w życie ustawy z dnia 26 października 1971 r. zmieniającej ustawę Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 27, poz. 252) własność nieruchomości rolnej, co do której zniesienie współwłasności przez podział między współwłaścicieli nie jest dopuszczalne, może być przyznana temu ze współwłaścicieli, który pracuje nieprzerwanie co najmniej od roku w gospodarstwie rolnym obejmującym tę nieruchomość (art. 214 k.c.). Uzasadnienie faktycznePowołując się na akt własności ziemi, wydany przez Powiatową Komisję do Spraw Uwłaszczenia przy Naczelniku Powiatu w Z. z dnia 31.I.1974 r. - w którym zostało stwierdzone, że Tadeusz C. i Stefania K. vel C. stali się z mocy samego prawa współwłaścicielami nieruchomości położonej w miejscowości H., o powierzchni 1,20 ha - Stefania K. vel C. wystąpiła o zniesienie współwłasności tej nieruchomości. Sąd Powiatowy w Zamościu postanowieniem z dnia 28.VI.1974 r. wspomnianą nieruchomość przyznał na własność wnioskodawczyni, a Sąd Wojewódzki, po rozpoznaniu sprawy na skutek rewizji uczestnika postępowania Tadeusza C., odroczył rozprawę i przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne, przytoczone w sentencji niniejszej uchwały.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy rozważył, co następuje:Trafne jest spostrzeżenie Sądu Wojewódzkiego, że ustawa z dnia 26 października 1971 r. zmieniająca ustawę Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 27, poz. 252) ujednoliciła zasady podziału gospodarstwa rolnego należącego do spadku i podziału nieruchomości rolnych w trybie zniesienia współwłasności, co znalazło wyraz w znowelizowanej treści art. 1070 k.c. Ujednolicenie to nie objęło jednak przesłanek podmiotowych, od których istnienia zależy dopuszczalność przyznania spadkobiercy na własność spadkowego gospodarstwa rolnego, a współwłaścicielowi - przyznania na własność nieruchomości rolnej będącej przedmiotem współwłasności. W tym zakresie istnieją daleko idące odmienności.Tak więc w wyniku działu spadku gospodarstwo rolne może być w zasadzie, w razie zgody wszystkich współspadkobierców, przyznane każdemu spadkobiercy, który w chwili działu odpowiada warunkom wymaganym do dziedziczenia gospodarstwa rolnego z ustawy, z wyłączeniem jedynie spadkobierców trwale niezdolnych do pracy oraz z pewnym ograniczeniem co do spadkobierców w chwili działu spadku małoletnich lub pobierających naukę (art. 1071 § 1 k.c.). Poza tym w znowelizowanym art. 1071 § 2 k.c., normującym kolejność spadkobierców uprawnionych do otrzymania gospodarstwa rolnego w naturze, zostały złagodzone przesłanki dotyczące spadkobiercy, który bezpośrednio przed działem spadku pracował w spadkowym gospodarstwie; zniesione bowiem zostało wymaganie pracy w tym gospodarstwie "nieprzerwanie co najmniej od roku".Natomiast w odniesieniu do zniesienia współwłasności nieruchomości rolnej obowiązują nadal bardziej rygorystyczne przesłanki o charakterze podmiotowym, gdyż według nie zmienionej treści art. 214 § 1 k.c. własność nieruchomości rolnej, której podział w naturze nie jest dopuszczalny, można przyznać tylko temu ze współwłaścicieli, "który pracuje nieprzerwanie co najmniej od roku w gospodarstwie rolnym obejmującym tę nieruchomość".Z zestawienia treści art. 214 k.c. i art. 1071 k.c. w jego znowelizowanym brzmieniu widoczne jest, że różnice co do kwalifikacji podmiotowych, obowiązujących przy dziale spadku i przy zniesieniu współwłasności, nie tylko nie zostały znowelizowane, lecz nawet pogłębiły się, skoro wymaganie pracy "nieprzerwanie co najmniej od roku" nie istnieje już w odniesieniu do spadkobierców gospodarstwa rolnego, obowiązuje zaś nadal względem współwłaścicieli nieruchomości rolnej. Zmiana w tym zakresie art. 1071 § 2 pkt 1 k.c. nie może mieć wpływu na wykładnię nie zmienionego przez cytowaną ustawę z dnia 26 października 1971 r. art. 214 § 1 k.c., zachodzące bowiem między tymi przepisami odmienności unormowań prawnych zostały podyktowane odmiennością instytucji współwłasności w częściach ułamkowych oraz instytucji wspólności majątku spadkowego. Tym więc najpewniej należy tłumaczyć zróżnicowanie przesłanek podmiotowych, wymaganych od osoby ubiegającej się o przyznanie na własność gospodarstwa rolnego w dziale spadku i od osoby ubiegającej się o przyznanie na własność nieruchomości rolnej w drodze zniesienia współwłasności.W związku ze zmianą kodeksu cywilnego wymieniona przez Sąd Wojewódzki uchwała Sądu Najwyższego z dnia 7.I.1970 r. III CZP 92/69 (OSNCP 1970, poz. 174) jest nadal aktualna w odniesieniu do zniesienia współwłasności nieruchomości rolnej, w tym bowiem zakresie kodeks cywilny nie uległ zmianie.Należy dodać, że przepis art. 214 § 1 k.c. ma zastosowanie wtedy, gdy podział nieruchomości rolnej między współwłaścicieli nie jest dopuszczalny - bądź to wskutek braku przesłanek przedmiotowych przewidzianych w art. 163 w związku z art. 213 k.c., bądź też w skutek tego, że mimo istnienia tych przesłanek w okolicznościach konkretnej sprawy podział taki zostałby uznany za sprzeczny ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem nieruchomości (art. 211 k.c.).W wypadku więc gdy zniesienie współwłasności nieruchomości rolnej przez jej podział w naturze okaże się niedopuszczalne i gdy żaden ze współwłaścicieli nie spełnia przesłanek podmiotowych przewidzianych w art. 214 §1 k.c., będą miały zastosowanie przepisy art. 217 k.c.Sąd Najwyższy nie uwzględnił wniosku uczestnika postępowania o zawieszenie postępowania w sprawie w związku z jego wystąpieniem do Ministra Rolnictwa o uchylenie w trybie nadzoru aktu własności ziemi, gdyż taka skarga na ostateczną decyzję organu administracji państwowej nie stanowi uzasadnionej podstawy do zawieszenia postępowania w myśl art. 177 § 1 pkt 3 k.p.c., zwłaszcza gdy postępowanie przed Sądem Najwyższym ograniczało się do rozstrzygnięcia przedstawionego przez Sąd Wojewódzki zagadnienia prawnego.