III CZP 42/80

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN J. Ignatowicz. Sędziowie SN: T. Bukowski, S. Rudnicki (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z wniosku Anny i Bernarda małżonków S. o zniesienie współwłasności, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Suwałkach postanowieniem z dnia 18 kwietnia 1980 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c."Czy w sprawie o zniesienie współwłasności nieruchomości rolnej dopuszczalne jest ustalenie innych - niż wynika to z aktu własności ziemi - udziałów współwłaścicieli w budynkach wzniesionych przed dniem 4 listopada 1971 r., jeżeli akt własności dotyczący tej nieruchomości wydany na podstawie przepisów ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250) określa wielkość udziałów współwłaścicieli w nieruchomości wraz z zabudowaniami?"udzielił następującej odpowiedzi:W postępowaniu o zniesienie współwłasności nieruchomości nabytej przez współwłaścicieli na podstawie przepisów ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz.U. Nr 27, poz. 250 z późn. zm.) współwłaściciele mogą żądać w związku z wybudowaniem na niej przed datą wydania aktu własności budynków rozliczenia nakładów stosownie do poniesionych wydatków. Uzasadnienie faktycznePrzedmiotem postępowania w niniejszej sprawie jest zniesienie współwłasności działki siedliskowej o pow. 0,59 ha objętej aktem własności ziemi wydanym w dniu 9.VII.1975 r. przez Naczelnika Gminy w A. na podstawie przepisów ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250 z późn. zm.), stwierdzającym nieodpłatne nabycie tej działki przez Jana K. w 1/4 części i jego syna Stanisława K. w 3/4 częściach. Jan K. przekazał w roku 1978 swoje gospodarstwo rolne, obejmujące m. in. udział we własności działki za rentę swoim następcom: Bernardowi i Annie małż. S. W tym samym roku zmarł. W postępowaniu o zniesienie współwłasności uczestnicy postępowania: Stanisław K. i mał. S. zgłosili roszczenia o rozliczenie z nakładów w postaci zabudowań wzniesionych na działce jeszcze przed powstaniem współwłasności, tzn. przed wydaniem aktu własności. Sąd Rejonowy zniósł współwłasność postanowieniem z dnia 31.XII.1979 r. przyjmując za podstawę tego rozstrzygnięcia, że udział wnioskodawców we współwłasności wynosi 1/4, a uczestnika 3/4, że zabudowania mieszkalne i gospodarcze na nieruchomości, a mianowicie: stara stodoła kryta słomą, szopa drewniana, studnia i dom mieszkalny, który spalił się, stanowią nakłady współwłaścicieli wniesione przez Stanisława K. i jego rodziców w równych częściach, tzn. po 1/3, skoro zaś udział Stanisława K. w nakładach wynosi 1/3, to w takiej samej części powinno nastąpić rozliczenie go z nakładów.Przy rozpoznawaniu rewizji wniesionej od tego postanowienia przez uczestnika postępowania Stanisława K., który kwestionuje ustalenie sądu w sprawie określenia jego udziału w nakładach, Sąd Wojewódzki przedstawił Sądowi Najwyższemu w trybie art. 391 § 1 k.p.c. budzące poważne wątpliwości przytoczone w sentencji zagadnienie prawne.Uzasadnienie prawneUdzielając odpowiedzi na przedstawione pytanie, Sąd Najwyższy miał na uwadze, co następuje:W uchwale z dnia 19.XII.1973 r. III CZP 78/73 (OSNCP 1974, z. 10, poz. 165) Sąd Najwyższy wyjaśnił, że "w wypadku nabycia współwłasności nieruchomości rolnej na podstawie przepisów ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250) współwłaściciele mogą w postępowaniu o zniesienie współwłasności domagać się rozliczenia nakładów poczynionych na tę nieruchomość przed datą powstania współwłasności". Wątpliwości Sądu Wojewódzkiego nie dotyczą jednak kwestii samej dopuszczalności rozliczenia nakładów, lecz tylko sposobu rozliczenia, w szczególności czy wolno jest ustalić wysokość uczestniczenia w nakładach według innego ułamka, aniżeli udział danego współwłaściciela we współwłasności.Na takie pytanie odpowiedź może być tylko pozytywna. Oczywiste jest bowiem, że w czasie trwania współwłasności współwłaściciele mogą i - jak uczy doświadczenie - często dokonują szeregu nakładów na wspólną nieruchomość, które następnie ulegają rozliczeniu. Sposób tego rozliczenia zależny jest od rodzaju nakładów, jeżeli są to wydatki i ciężary związane z rzeczą, obciążają one współwłaścicieli w stosunku do wielkości udziałów (art. 207 k.c.).Jeżeli nakład dokonany w czasie trwania współwłasności polega na wzniesieniu budynków, to przy zniesieniu współwłasności przez przyznanie całej nieruchomości jednemu ze współwłaścicieli budynki przypadają temu współwłaścicielowi wraz z nieruchomości, stanowiąc jej część składową.W takim wypadku jest on obowiązany rozliczyć się z pozostałym współwłaścicielem z wydatków poniesionych przez niego na budowę w takim stosunku, w jakim tenże w dokonaniu tego nakładu uczestniczył, a nie w stosunku do udziału we współwłasności. Z reguły będzie to rozliczenie kwotowe, a nie ułamkowe. Inne rozwiązanie byłoby zaprzeczeniem rozliczenia, o którym mowa w art. 618 § 1 k.p.c., i oznaczałoby, że współwłaściciel, który dokonał nakładu, nigdy nie mógłby żądać więcej niż wynosi jego udział we współwłasności, w takim zaś wypadku współwłaściciel, któremu w wyniku zniesienia współwłasności przypadałaby nieruchomość, otrzymałby bez obowiązku rozliczenia się pozostałą część tego nakładu, co prowadziłoby do jego bezpodstawnego wzbogacenia.Do przyjęcia takiego wniosku nie ma żadnych podstaw w przepisach obowiązującego prawa. Ułamkowy udział we współwłasności stanowi natomiast kryterium rozliczenia z wartości nieruchomości, tzn. zasądzenia spłat albo dopłat. Nie inaczej też rozumieć należy wyjaśnienie dotyczące rozliczenia nakładów zawarte w cytowanej wyżej uchwale Sądu Najwyższego z dnia 19.XII.1973 r.Z tych przyczyn na przedstawione pytanie należało udzielić odpowiedzi jak w sentencji.