IV CR 434/80

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN K. Piasecki. Sędziowie SN: S. Rudnicki (sprawozdawca), K. Olejniczak.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym sprawy z wniosku Stefana N. przy udziale Józefa N., Anny N. i Tadeusza P. o zniesienie współwłasności nieruchomości na skutek rewizji wnioskodawcy na postanowienie Sądu Wojewódzkiego w Kielcach z dnia 11 czerwca 1980 r.postanowił o tyle tylko zmienić zaskarżone postanowienie w punkcie 1), że zastrzeżenie o przysługującym Józefowi N. prawie ograniczyć do bezpłatnego korzystania z lokalu mieszkalnego i pomieszczeń gospodarczych, a poza tym oddalić rewizję.Uzasadnienie faktyczneWnioskodawca Stefan N. domagał się zniesienia współwłasności zabudowanej działki gruntu o powierzchni 0,30 ha we wsi S. nr ewid. 498. Działka ta jest siedliskiem z domem mieszkalnym, stodołą i suszarnią. Wnioskodawca jest rolnikiem i prowadzi gospodarstwo rolne o powierzchni 3,40 ha.Sąd Rejonowy przekazał sprawę na podstawie art. 18 § 1 k.p.c. Sądowi Wojewódzkiemu, ponieważ przy rozpoznawaniu sprawy powstało poważne zagadnienie prawne budzące wątpliwości, a mianowicie jaki wpływ na zniesienie współwłasności ma przekazanie przez jednego ze współwłaścicieli (Józefa N.) Tadeuszowi P. - na podstawie przepisów ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin - jego gospodarstwa rolnego i udziału we współwłasności wymienionej wyżej działki siedliskowej, z zastrzeżeniem prawa bezpłatnego użytkowania budynku mieszkalnego i zabudowań gospodarczych oraz użytkowania działki gruntu ornego o powierzchni 0,30 ha.Sąd Wojewódzki zaskarżonym postanowieniem zniósł współwłasność, przyznając całą nieruchomość Stefanowi N. z zastrzeżeniem "przysługującego Józefowi N. prawa do bezpłatnego użytkowania działki gruntu oraz bezpłatnego korzystania z lokalu mieszkalnego i pomieszczeń gospodarskich znajdujących się na tej działce, ustanowionego w umowie przekazania gospodarstwa rolnego sporządzonej w dniu 9.I.1979 r. przez naczelnika gminy w Z. za nr 7021/6/78", tytułem spłaty zasądził od Józefa N. m.in. na rzecz Tadeusza P. kwotę zł 25 765 - po uwzględnieniu wartości przysługującego Józefowi N. prawa. Sąd Wojewódzki uznał, że zastrzeżone dla Józefa N. w umowie o przekazaniu gospodarstwa prawa przysługują mu z mocy art. 22 powołanej ustawy i nie mogą wygasnąć wskutek zniesienia współwłasności, jako ograniczone prawa rzeczowe bowiem są skuteczne erga omnes i wygasają tylko w przypadkach w ustawie przewidzianych. W związku z tym są one skuteczne także wobec pozostałych współwłaścicieli.Od tego postanowienia wnioskodawca wniósł rewizję, domagając się jego zmiany przez uchylenie zastrzeżenia o przysługującym Józefowi N. prawie do bezpłatnego użytkowania działki i korzystania z pomieszczeń, podwyższenia należnej Tadeuszowi P. spłaty, usunięcia Józefa N. z zajmowanych przez niego budynków i działki lub uchylenia zaskarżonego postanowienia i przekazania sprawy Sądowi Wojewódzkiemu do ponownego rozpoznania.Podstawowym zarzutem podniesionym w rewizji jest twierdzenie, że przekazanie przez Józefa N. Tadeuszowi P. gospodarstwa rolnego obejmującego także jego udział we własności działki siedliskowej, której dotyczy niniejsze postępowanie, nie może być podstawą do powstania na rzecz przekazującego prawa do bezpłatnego korzystania z lokalu mieszkalnego i pomieszczeń gospodarskich znajdujących się na tej działce, a postanowienia umowy w tym względzie nie wiążą pozostałych współwłaścicieli działki siedliskowej, gdyż przekraczają zakres zwykłego zarządu rzeczą wspólną i wymagają zgody wszystkich współwłaścicieli (art. 199 k.c.).Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Na podstawie ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz.U. Nr 32, poz. 140) mogą być przekazywane gospodarstwa rolne zarówno będące wyłączną własnością rolników, jak i stanowiące przedmiot współwłasności. W tym ostatnim wypadku przekazaniu ulega udział we współwłasności. Przepisy ustawy, a wśród nich art. 22 stanowiący o uprawnieniach rolnika, który przekazał gospodarstwo rolne do bezpłatnego użytkowania działki gruntu rolnego (ust. 1) i lokalu mieszkalnego oraz pomieszczeń gospodarskich (ust. 2), dotyczą także rolników będących współwłaścicielami gospodarstw rolnych, przekazujących udziały we współwłasności. Nie ma bowiem w ustawie przepisów, które by uregulowanie to wyłączały, gdy przekazaniu ulega udział we własności gospodarstwa rolnego bądź sam, bądź wraz z innymi nieruchomościami rolnymi, których przekazujący jest wyłącznym właścicielem.Za gospodarstwo rolne uważa się także zespół gruntów rolnych pochodzących z dwóch lub więcej nieruchomości rolnych, które stanowią współwłasność kilku osób, stanowiący odrębną całość gospodarczą zorganizowaną przez współwłaściciela w ramach jego udziału we współwłasności poszczególnych nieruchomości rolnych. Nie ma zaś podstaw do przyjęcia, że ustawa z dnia 27 października 1977 r. rozumie co innego przez gospodarstwo rolne aniżeli przepisy wykonawcze do kodeksu cywilnego objęte rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1964 r. w sprawie przenoszenia własności nieruchomości rolnych, znoszenia współwłasności takich nieruchomości oraz dziedziczenia gospodarstw rolnych (tekst jedn.: Dz.U. z 1972 r. Nr 31, poz. 215).Ustawa z dnia 27 października 1977 r. nie pozostawia wątpliwości co do stosowania jej także w razie przekazywania udziałów we własności gospodarstw rolnych, skoro w art. 76 zawiera upoważnienie dla Rady Ministrów tylko do określenia szczegółowych, a więc nie uregulowanych w samej ustawie, zasad jej stosowania do rolników, będących współwłaścicielami gospodarstw rolnych. Prowadzi to do wniosku, że - lege non distinguente - prawo do bezpłatnego korzystania z lokalu mieszkalnego i pomieszczeń gospodarskich w rozmiarze niezbędnym do zaspokojenia potrzeb rolnika i jego rodziny, określone w art. 22 ust. 2 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz.U. Nr 32, poz. 140), przysługuje także w razie przekazania następcy udziału we własności gospodarstwa rolnego.Przechodząc do oceny przytoczonej wyżej podstawy rewizyjnej, należy uznać ją za nieuzasadnioną. Przewidziane w art. 22 ust. 2 uprawnienie przysługuje rolnikowi z mocy ustawy. Powołanie się na nie w umowie pisemnej sporządzonej przez naczelnika gminy o przekazaniu gospodarstwa rolnego następcy (art. 52 ust. 1 ustawy) ma tylko znaczenie oświadczenia, że rolnik zamierza z niego skorzystać. Dlatego nie można, wbrew mniemaniu skarżącego, uważać, iż tego rodzaju postanowienie umowy jest równoznaczne z ustanowieniem dla przekazującego ograniczonego prawa rzeczowego, wymagającego do swojej skuteczności zgody wszystkich współwłaścicieli (art. 199 k.c.). Jest bowiem poza tym rzeczą oczywistą, że ustanowienie służebności osobistej, podobnie jak gruntowej, nie mogłoby nastąpić na udziale we własności.Przysługujące rolnikowi na podstawie art. 22 ust. 2 ustawy uprawnienie nie jest też służebnością, jednakże z mocy wyraźnego przepisu ust. 5 tego artykułu do jego wykonywania stosuje się przepisy kodeksu cywilnego o służebności mieszkania (art. 301-302). W związku z tym uprawnienie to nie może być pominięte przy zniesieniu współwłasności. Sytuacja, jaka w wyniku tego powstaje, nie jest wyjątkowa w naszym prawie. Podobnie bowiem przy dziale spadku obejmującego gospodarstwo rolne spadkobiercy, którzy nie otrzymali gospodarstwa rolnego lub jego części, lecz do chwili działu w tym gospodarstwie mieszkali, zachowują uprawnienie do dalszego zamieszkiwania, i to w szczególnych wypadkach bez ograniczenia czasowego (art. 1083 § 1 k.c.), a więc dożywotnio.Tak więc stanowisko Sądu Wojewódzkiego jest wyrazem prawidłowej wykładni wymienionych wyżej przepisów prawnych, a samo rozstrzygnięcie odpowiada prawu. Powoduje to uznanie rewizji za nieuzasadnioną (art. 387 k.p.c.). Sąd Najwyższy uwzględnił ją jedynie w nader ograniczonym zakresie, a mianowicie przez ograniczenie przysługującego uczestnikowi postępowania Józefowi N. uprawnienia tylko do korzystania z lokalu mieszkalnego i pomieszczeń gospodarskich, z wyłączeniem natomiast bezpłatnego użytkowania działki gruntu. Gdy chodzi bowiem o użytkowanie działki gruntu rolnego o powierzchni 0,30 ha (art. 22 ust. 1 ustawy), to jest oczywiste, iż nie dotyczy on działki siedliskowej objętej postępowaniem, lecz przekazanego Tadeuszowi P. gospodarstwa o powierzchni 1,42 ha.Dlatego zamieszczenie w sentencji zaskarżonego postanowienia zwrotu o prawie do "bezpłatnego użytkowania działki gruntu" jest nieuzasadnione i może prowadzić do komplikacji przy wykonaniu tego postanowienia. Z kolei jest to zbędne dlatego, że z natury rzeczy oraz z przepisów prawa (art. 297 i 289 k.c.) wynika, iż uczestnik postępowania, wykonując swe prawo, może także korzystać z działki siedliskowej w sposób niezbędny do korzystania z pomieszczeń.