III CZP 6/69

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia W. Bryl. Sędziowie: J. Ignatowicz, J. Policzkiewicz (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Bronisława K. o dział spadku po Józefie K., po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Białymstoku postanowieniem z dnia 14 listopada 1968 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Według jakich zasad należy obliczać wartość przedmiotu darowizny w wypadku, gdy darowizna została dokonana w 1910 r., otwarcie spadku nastąpiło w 1924 r., a zaliczenie wartości darowizny na schedę spadkową ma być przeprowadzone w chwili obecnej (art. 1042 § 2 k.c. w związku z art. LIII przep. wprow. k.c.)?"uchwalił udzielić następującej odpowiedzi:W wypadku gdy przepisy o zaliczeniu darowizn (art. 1039-1043 k.c.) stosuje się do działu spadków otwartych przed dniem 1 stycznia 1965 r. (art. LIII i LXV przep. wprow. k.c.), wartość przedmiotu darowizny oblicza się nie według stanu z chwili jej dokonania, a według cen z dnia 1 stycznia 1965 r. Jeżeli przedmiotem darowizny była kwota w walucie nie obowiązującej w dniu 1 stycznia 1965 r., to dla obliczenia wartości przedmiotu darowizny dopuszczalne jest przyjęcie innego niż pieniądz miernika.Uzasadnienie faktycznePrzedstawione przez Sąd Wojewódzki Sądowi Najwyższemu pytanie prawne wyłoniło się w sprawie w związku z zaliczeniem darowizn dokonanych przez Józefa K. na rzecz jego córek: Bronisławy M. i Marii R., z których każda otrzymała od niego w 1910 r. po 50 rubli w złocie. Józef R. zamieszkały na terenie powiatu Sokółka w woj. białostockim zmarł tam w dniu 21.I.1924 r. Spadek po nim, otwarty pod rządem Tomu X cz. I zawodu praw, odziedziczyło sześcioro jego dzieci jako spadkobierców ustawowych, a w ich liczbie wymienione wyżej dwie córki.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Przewidziane w art. 1039-1042 k.c. zaliczenie na schedy spadkowe darowizn otrzymanych od spadkodawcy dokonywane jest w dziale spadku. Przepisy więc te, jako dotyczące działu spadku, stosuje się w myśl art. LIII przep. wprow. k.c. także do działu spadków otwartych przed dniem wejścia w życie kodeksu cywilnego, chyba że umowa o dział spadku została zawarta przed tym dniem albo że postępowanie przed sądem w pierwszej instancji zostało już przed tym dniem zakończone.Zasada ta nie zawsze jednak może znaleźć zastosowanie.Tak więc nie może ona w ogóle odnosić się do spadków otwartych pod rządem kodeksu cywilnego Napoleona, a to ze względu na całkowitą odmienność uregulowanej w tym kodeksie instytucji powrotu darowizn (art. 829, 843-869), która wybiegając poza problematykę samego działu spadku, rzutuje także na skład spadku oraz na jego dziedziczenie (por. uchwałę SN z dnia 20.V.1968 r. III CZP 34/68, OSNCP 1969 r. poz. 11).Tego rodzaju przeszkody nie zachodzą na gruncie tych systemów prawnych, które kwestię uwzględniania darowizn w działach spadkowych bądź normują w sposób zbliżony do kodeksu cywilnego (art. 63-67 prawa spadkowego, § 790-794 k.c. a, § 2050-2057 k.c.n.), bądź nie normują bliżej tej dziedziny prawa (art. 996-998 Tomu X cz. I zawodu praw w związku z art. 1 ustawy z dnia 13.III.1934 r. o zmianie niektórych przepisów o majątkach rodowych w województwach wschodnich - Dz. U. Nr 29, poz. 236).Stosowanie przepisów kodeksu cywilnego o zaliczenie darowizn do spadków otwartych przed wejściem jego w życie może jednak nasuwać istotne trudności co do obliczenia wartości przedmiotu darowizn. W odróżnieniu bowiem od dotychczasowego stanu prawnego (art. 65 § 2 pr. spadk.) kodeks cywilny (art. 1042 § 2 k.c.) każe obliczać wartość przedmiotu darowizny nie według cen z chwili dokonywania działu spadku (wyrównania przysporzeń), lecz według cen z chwili otwarcia spadku. Trudności z tym związane są tym większe, im dłuższy okres upłynął od chwili darowizny do chwili otwarcia spadku, a następnie do chwili działu spadku. Przy znacznym upływie czasu trudności ze mogłyby się okazać wręcz nie do pokonania. Stworzenie takich sytuacji byłoby sprzeczne z ogólnymi zasadami prawa międzynarodowego (art. LI przep. wpr. k.c.). Z drugiej strony nawet tam, gdzie trudności takie nie występowałyby, porządek prawny wymaga stosowania jednolitych zasad obliczania. Dlatego za właściwe należy przyjąć ceny istniejące w dniu wejścia w życie art. LIII przep. wprow. k.c., tj. w dniu 1 stycznia 1965 r. Taka interpretacja odpowiada niewątpliwie celowi, któremu ten przepis służy.Dalsze komplikacje wynikają wtedy, gdy przedmiotem darowizny jest kwota pieniężna wyrażona w walucie nie obowiązującej w chwili otwarcia spadku bądź też w dniu 1 stycznia 1965 r.Dla określenia rzeczywistej proporcji między wartością spadku a wartością przedmiotu darowizny niezbędne jest wtedy przyjęcie innego miernika wartości przy ustalaniu wartości przedmiotu darowizny. W stosunkach wiejskich, zależnie od wysokości darowizny, miernikiem tym może być ziemia lub poszczególne sztuki inwentarza jako ekwiwalent otrzymanej kwoty według cen z chwili dokonania darowizny. Ponieważ chodzi tu jedynie o czynność czysto rachunkową, nie sprzeciwiają się temu przepisy o przerachowaniu zobowiązań. Dlatego nie mają tu w szczególności zastosowania przepisy rozporz. Prez. RP z dnia 14.V.1924 r. o przerachowaniu zobowiązań prywatnoprawnych (Dz. U. z 1925 r. Nr 30, poz. 213), dekretu z dnia 27.VII.1949 r. o zaciąganiu nowych i określaniu wysokości nie umorzonych zobowiązań pieniężnych (Dz. U. Nr 45, poz. 332), ustawy z dnia 28.X.1950 r. o zmianie systemu pieniężnego (Dz. U. Nr 50, poz. 459) oraz rozporządzenia z dnia 28.X.1950 r. w sprawie określania stosunku przeliczenia niektórych zobowiązań (Dz. U. Nr 50, poz. 461 z późn. zmianami).Z kolei wartość tak ustalonego ekwiwalentu darowizny należy określić według cen z chwili otwarcia spadku bądź z dnia 1.I.1965 r.W sprawach o dział spadku obejmującego gospodarstwo rolne takie rozwiązanie zagadnienia będzie odpowiadało ogólnym założeniom społeczno-gospodarczym, które znalazły wyraz w przepisach szczególnych o dziedziczeniu gospodarstw rolnych. Pozwoli ono bowiem w niektórych wypadkach na pominięcie w działach osób obdarowanych (art. 1040 k.c.), a z reguły będzie wpływać na zmniejszenie spłat.Zauważyć wypada, że przedstawiony wyżej sposób obliczania wartości darowizny kwot wyrażonych w walucie obecnie nie obowiązującej może naleźć zastosowanie również w dziale spadków otwartych pod rządem przepisów k.c. Napoleona, z tą tylko różnicą, że wartość ekwiwalentu darowanej kwoty, należy obliczać według cen z chwili działu.Z tych względów Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi podanej w sentencji uchwały.