III CZP 34/68

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz. Sędziowie: J. Pietrzykowski, W. Markowski (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Józefa W. o dział spadku po Ignacym W., po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Łodzi postanowieniem z dnia 2 lutego 1968 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 301 k.p.c.:"Czy do działu spadku otwartego pod rządem przepisów kodeksu cywilnego Napoleona stosuje się obecnie przepisy tego kodeksu o powrotach w naturze?"udzielił odpowiedzi następującej:Do działu spadku otwartego pod rządem kodeksu cywilnego Napoleona stosuje się przepisy tego kodeksu o powrotach (art. 829, 843-869) także po dniu 1 stycznia 1965 r. (art. LIII przep. wprow. k.c. z 1964 r.). Uzasadnienie faktycznePrzedstawione przez Sąd Wojewódzki zagadnienie powstało na tle art. LIII przep. wprow. k.c. z 1964 r. W sprawie o dział spadku otwartego pod rządem k.c. Napoleona, w związku z darowizną uczynioną przez spadkodawcę w części nierozrządzalnej aktem notarialnym z dnia 10.VIII.1920 r. na rzecz jednego z czworga dzieci (mianowicie na rzecz córki Marianny M.), obejmującą bliżej w tym akcie określony majątek nieruchomy - Sąd Powiatowy w postanowieniu wstępnym ustalającym przedmiot działu wyraził pogląd, że skoro postępowanie działowe nie zostało zakończone w Sądzie I instancji przed dniem 1.X.1965 r., to stosownie do art. LIII przep. wprow. k.c. nie mogą mieć w sprawie zastosowania przepisy k.c. Nap. o powrotach w naturze, lecz przepisy art. 1035-1043 k.c. o zaliczaniu darowizn jako czynności tylko rachunkowej, a zatem bez naruszenia tytułu własności obdarowanej. W związku z zarzutami rewizji wniesionej od powyższego postanowienia przez wnioskodawcę-syna spadkodawcy, powstało dla Sądu Wojewódzkiego przytoczone na wstępie zagadnienie prawne, które na zasadzie art. 391 k.p.c. przedstawił on Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia.Sąd Wojewódzki podkreślił w uzasadnieniu, że pod rządem art. XVIII przep. wprow. pr. spadk. z 1948 r. nie było wątpliwości, iż do spadku otwartego przed 1.I.1947 r. na terenie mocy obowiązującej k.c.N. miały zastosowanie przepisy art. 843 i 858 k.p.c. tego kodeksu o powrotach w naturze. Wprawdzie art. LI przep. wprow. k.c. z 1964 r. normuje to zagadnienie identycznie, skoro stanowi, że do spraw spadkowych stosuje się prawo obowiązujące w chwili śmierci spadkodawcy, jednakże art. LIII tych przepisów nakazuje stosowanie do nie zakończonych spraw działowych przepisów o dziale spadku aktualnie obowiązujących, choćby spadek otworzył się przed dniem 1.I.1965 r. Dlatego może się wydawać, że art. 1042 k.c. wyłącza stosowanie art. 843 i 858 k.c.N. o powrotach w naturze, a pogląd Sądu Powiatowego, że obdarowana córka nie traci tytułu własności i że z dokonanej na jej rzecz darowizny powinna się rozliczyć tylko pieniężnie - aczkolwiek na pierwszy rzut oka jest, być może, nieprawidłowy - nie jest jednak w sposób oczywisty bezzasadny; w każdym razie poruszone wyżej zagadnienie budzi poważne wątpliwości.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:1.Należałoby przede wszystkim zauważyć, że Sąd Najwyższy wprawdzie nie bezpośrednio i bez rozważań na tle art. LIII przep. wprow., zajął już jednak stanowisko co do stosowania uregulowanej w k.c.N. instytucji powrotów także w sprawach o dział spadku toczących się po 1.I.1965 r, jeżeli oczywiście spadek otworzył się pod rządem przepisów k.c.N. Mianowicie dał temu wyraz w orzeczeniu z dnia 21.VI.1966 r. 1 CR 343/66 (OSN CP 2/67, poz. 31), podkreślając w uzasadnieniu, że jeśli się okaże, iż akt notarialny, mocą którego spadkodawczyni zapisała jednemu ze spadkobierców pewną ilość ziemi, jest darowizną, to "wymagane będzie rozwiązanie zakresu i sposobu dokonania powrotu tej darowizny (ewentualnie i innych darowizn) do masy spadkowej w myśl przepisów art. 843 i nast. k.c.N.". Skład orzekający w sprawie niniejszej pogląd ten podziela, jako trafny i zgodny z obowiązującymi przepisami.2.Trafnie też Sąd Wojewódzki przyjmuje, że regułą intertemporalną w przepisach prawa spadkowego jest art. LI przep. wprow. k.c., według którego do spraw spadkowych stosuje się prawo obowiązujące w chwili śmierci spadkodawcy, jeżeli dalsze przepisy nie stanowią inaczej. Jednym z wyjątków od wspomnianej reguły jest art. LIII, zawierający szczególne normy intertemporalne dla pewnej tylko dziedziny spraw spadkowych, mianowicie dla przepisów o dziale spadku. Przepis ten stanowi, że jeżeli postępowanie przed sądem I instancji nie zostało zakończone przed dniem wejścia w życie kodeksu (1.I.1965 r.), to stosuje się jego przepisy o dziale bez względu na datę otwarcia spadku.Zgodnie z powyższym trzeba zatem uznać, że przepisy k.c. o zaliczaniu darowizn, a nie przepisy prawa spadkowego o wyrównaniu przysporzeń należy obecnie stosować do spadków otwartych przed 1.I.1965 r. Jednakże instytucja powrotu darowizn unormowana w art. 829, 845-869 k.c.N., aczkolwiek występująca w dziale, nie odpowiada ani zaliczaniu darowizn na schedy spadkowe, ani wyrównaniu przysporzeń, rodzi bowiem zupełnie inne skutki. Toteż i w systematyce k.c.N. powroty, chociaż były operacją działową, ujęte zostały w odrębnym Oddziale 2 Działu VI, traktującego o działach i powrotach, co wskazuje na to, że jest to instytucja unormowana nie przepisami o dziale spadku sensu stricto, lecz przepisami odrębnymi. Przepis zaś art. LIII, jako wyjątek od reguły, nie może podlegać interpretacji rozszerzającej i dlatego powinien być stosowany tylko do przepisów o dziale spadku.3.W tezie 2. cytowanego już orzeczenia Sądu Najwyższego I CR 343/66 znajduje się stwierdzenie, że jeżeli darowana przez spadkodawcę nieruchomość ulega powrotowi w naturze do masy spadkowej (art. 859 k.c.N.), to staje się przedmiotem działu spadku. Oznacza to, że instytucja powrotu wpływa na skład spadku będącego przedmiotem działu. Nie wywiera natomiast takiego skutku instytucja zaliczania darowizn, przewidziana w art. 1039-1043 k.c. z 1964 r. Powrót jest więc czynnością przygotowawczą do działów, mającą na celu utworzenie masy spadkowej, powodując zaś zwrot do niej majątku darowanego, powoduje z kolei odtworzenie takiego stanu majątku spadkodawcy, w jakim ten majątek znajdowałby się w czasie śmierci tegoż spadkodawcy, gdyby ten ostatni nie poczynił szczodrobliwości. O tym zaś, co należy do spadku, nie traktują przepisy o dziale. Przepisy prawa materialnego o dziale stanowią o tym, jak spadek dzielić, a nie o tym, z czego spadek się składa. Skoro więc instytucja powrotu kształtuje nie podział spadku, lecz jego skład, to już w sposób wystarczający wskazuje na to, że w odniesieniu do niej art. LIII nie może stanowić wyjątku od reguły przewidzianej w art. LI przep wprow. k.c.4.Na gruncie k.c.N. istnieje ścisły związek między powrotami a zachowkiem, wyrażający się w obowiązku powrotu w każdym wypadku przewyżki darowizny ponad część rozrządzalną (art. 844 w zw. z art. 918 i nast. k.c.N.). W systemie prawnym obowiązującym w chwili otwarcia spadku objętego sprawą niniejszą zachowek zapewniał uprawnionemu pewną część "spadku w naturze", był to więc zachowek w postaci pewnej części spadku. Z powyższego względu roszczenie o zachowek było roszczeniem o spadek lub jego część, a nie roszczeniem o sumę pieniężną, stanowiącą równowartość pewnej części spadku. Wypływa to stąd, że przewyżka ponad część rozrządzalną była przez ustawodawcę zastrzeżona dla spadkobierców koniecznych jako tzw. "rezerwa" - część obowiązkowa, której spadkobiercy konieczni nie mogli być pozbawieni, pozostawała ona wprost bezwarunkowo w spadku i należała tylko do spadkobierców" (vide Planiol: O darowiznach i testamentach, str. 211, 224). Zachowek przypadał zatem uprawnionemu jako spadkobiercy, choćby spadkodawca np. rozporządził w testamencie całym swym majątkiem. Dlatego w systemie zachowku w formie rezerwy uprawniony ma roszczenie nie jako wierzyciel o pieniądze odpowiadające wartości części jego udziału, lecz jako spadkobierca o należną mu część spadku i bierze udział w dziale spadku jako spadkobierca.Powyższe znaczenie powrotów dla zachowku wskazuje, że wiążą się one nie tylko z przepisami o dziale, ale i z przepisami o zasadach dziedziczenia oraz o stosunkach między spadkobiercami, bo tytuł uprawnionych do otrzymania części obowiązkowej wypływa z art. 745, 748, 757 i 758 i nast. k.c., a zatem z przepisów "porządku" (zasadach) dziedziczenia, a nie z przepisów o dziale spadku. Powyższe również potwierdza, że art. LIII, który dotyczy tylko przepisów o dziale spadku, nie może tu stanowić wyjątku od reguły z art. LI.5.Powrót, powodując zwrot do masy majątku darowanego, unieważnia tytuł obdarowanego w całości lub do wysokości części obowiązkowej. Jest on więc w stosunku do darowizny warunkiem rozwiązującym i dlatego spadkobierca, który otrzymał darowiznę, przestaje być obdarowanym, co jednak nie wyłącza tego, że może on otrzymać swój udział w części obowiązkowej, choć otrzyma to jako spadkobierca ze spadku w drodze jego działu, a nie z tytułu darowizny. Nie ma natomiast takiego skutku instytucja zaliczenia darowizn. Skoro więc powrót według k.c.N. jest zgoła czymś innym niż zaliczenie darowizn unormowane w przepisach k.c. o dziale spadku, to nie te przepisy, lecz - zgodnie z art. LI przep. wprow. k.c. w 1964 r. - przepisy w chwili otwarcia spadku obowiązują w tym zakresie.6.Powyższe zasady - ze względów wyżej przytoczonych, a nie z tego tytułu (jak wywodzi skarżący), jakoby art. LIII nie miał w ogóle zastosowania do działu spadku, w którego skład wchodzi gospodarstwo rolne - mają zastosowanie również do takich spadków. Wbrew odmiennemu poglądowi skarżącego przepisy art. LV-LXII (weszły w życie z dn. 18.V.1964 r.) nie stanowią odstępstwa także w stosunku do gospodarstw rolnych od zasady wyrażonej w art. LIII. Bliższe omawianie problemu zarówno ze względu na nieobjęcie tego zagadnienia pytaniem, jak i ze względu na to, że art. LIII dla rozważanego zagadnienia nie stanowi wyjątku od reguły z art. LI, okazuje się zbędne. Ale że przepisy k.c. o dziale spadku stosuje się - z mocy art. LIII - również do gospodarstw rolnych, wynika to również z powoływanego wyżej orzeczenia Sądu Najwyższego I CR 343/66, w którym wyjaśniono, że podział fizyczny nieruchomości powróconej w naturze do masy spadkowej, jeżeli jest to nieruchomość rolna, może nastąpić w zasadzie tylko z zachowaniem podstawowej normy obszarowej (art. 1070 k.c.), chyba że zachodzą warunki do odstępstwa od niej (art. LX przep. wprow. k.c.).7.To, co zostało wyżej przedstawione, prowadzi do wniosku, że w wypadkach, gdy dla spadków otwartych pod rządem k.c.N. przepisy tegoż kodeksu przewidywały powroty, to przepisy te zarówno co do samej instytucji, jak i co do zakresu oraz sposobu dokonania powrotu mają zastosowanie także w sprawie o dział spadku toczącej się po dniu 1.I.1965 r. Z tych przeto względów należało udzielić na przedstawione zagadnienie odpowiedzi jak w sentencji.