I CO 29/57

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Jana M. przeciwko Józefowi M., Stanisławie M., Karolinie K. i Franciszkowi M. o działy po rozpoznamy I na posiedzeniu jawnym dnia 18 lutego 1958 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki dla województwa warszawskiego postanowieniem z dnia 20 września 1957 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 388 k.p.c:1."Czy art. 1078 k.N. ma zastosowanie do spadków, do których stosują się przepisy prawa spadkowego?"2."Czy przewidziane przez art. 63 § 3 prawa spadkowego zwolnienie zstępnego od obowiązku wyrównania może być wyrażone w sposób domniemany?"uchwalił:1."Art. 1078 k.N. nie ma zastosowania do I spadków, objętych przepisami prawa spadkowego z 1946 r., co jednak nie oznacza, że akt działu za życia dokonany przez wstępnego według przepisów k.N., pozbawiony jest wszelkiego znaczenia w postępowaniu działowym, przeprowadzonym według przepisów prawa spadkowego."2."Przewidziane w art. 63 § 3 prawa spadkowego z 1946 r. zwolnienie zstępnego od obowiązku wyrównania może być wyrażone w jakikolwiek bądź sposób, nawet przez zachowanie się spadkobiercy, ujawniające jego określony wolę w sposób dostateczny."Uzasadnienie faktyczneWnioskodawca żądał stwierdzenia praw do spadku po Antonim i Mariannie M. i dokonania działów.Sąd Powiatowy postanowieniem z dnia 16 maja 1955 r. stwierdzi, że prawa do spadku po Antonim M., zmarłym dnia 20 grudnia 1942 r., w drodze dziedziczenia ustawowego przeszły na jego dzieci Jana M., Józefa M., Karolinę z M.K. i Franciszka M. po 1/4 części na każdego z zachowaniem dożywocia na 1/5 części spadku dla wdowy Marianny M., zmarłej,w dniu 16 czerwca 1947., oraz że prawa do spadku po Marianie M. w drodze dziedziczenia ustawowego przeszły na jej dzieci: Jana M., Józefa M. Franciszka M. i Karolinę z M.K. w 1/4 części na każdego. Następnie postanowieniem z dnia 6 lutego 1957 r. Sąd Powiatowy cały majątek spadkowy przyznał na własność Józefa i Stanisławy M. niepodzielnie, zasądzając od Józefa M. na rzecz Jana M. i Karoliny K. spłaty i dokonując innych rozliczeń pomiędzy spadkobiercami.Sąd Powiatowy, ustalając stan faktyczny między innymi przyjął: spadkodawcy aktami notarialnymi z dnia 7 września 1940 r. darowali synowi Józefowi M. swoje udziały w wyżej opisanej kolonii, zaznaczając, że czynią to z części rozrządzalnej i nierozrządzalnej i zobowiązując obdarowanego do wypłacenia swojemu rodzeństwu wartości 4.200 m2 ziemi darowanego majątku spadkowego.Jednocześnie Aleksander M. oświadczył, że całkowitą należność otrzymał od Józefa M.Wychodząc z założenia, że akt darowizny ze-znany przez Antoniego M. jest w istocie działem za życia uczynionym przez wstępnego, akt ten dla braku akceptacji przez Jana M. i Karolinę K. jest nieważny odnośnie darowizny uczynionej na rzecz Józefa M. tylko do 1/4 majątku Antoniego M., to jest tylko do wysokości części rozrządzalnej.W konsekwencji powrotowi ulega 3/4 spadku, to jest 66.226 zł. Jednak ponieważ Aleksander M., otrzymał całkowitą spłatę od Józefa M. w wysokości równowartości 4.220 m2 ziemi spadkowego majątku, wyrażającą się sumą 5.696 zł, ostatecznie Józef M. z tytułu spadku po Antonim M. powinien powrócić do masy spadkowej tylko 57.529.50 zł, czyli spłacić na rzecz Jana M. i Karoliny K. po 14.982,50 złotych.Jeśli zaś chodzi o spadek po Mariannie M., to zgodnie z art. XVIII przep.wprow.pr.spadkow., zdaniem Sądu Powiatowego powinny mieć zastosowanie przepisy prawa spadkowego, a w szczególności przepis art. 63 tegoż prawa.Ponieważ Marianna M. nie zwolniła obdarowanego od zwrotu otrzymanego przysporzenia, Józef M. winien powrócić 84.302,50 zł mniej sumę, którą wypłacił Aleksandrowi M., to jest 5.697 zł 25 gr.Ostatecznie Józef M. powinien powrócić do spadku 78.605 zł 25 gr, czyli spłacić Jana M. i Karolinę K. sumami po 19.651 zł 30 gr. Ponadto Sąd Powiatowy dokonał rozliczeń pomiędzy spadkobiercami z tytułu otrzymanych różnych ruchomości, dokonanych remontów i pogrzebu spadkodawców. Przyjął również Sąd Powiatowy za udowodnione, że kiedy w roku 1928 żenił się Jan M., to otrzymał od rodziców po 750 zł od każdego z nich oraz materiał na budowę 2 stodół i z tego tytułu dokonał rozliczeń. Należność z tytułu użytkowania przypadającej Janowi M. części nieruchomości za 14 lat wyliczył na 5.750 zł. Natomiast odmówił żądaniu Jana M. odnośnie zwrotu dochodów z tej części majątku spadkowego, która stanowiła współwłasność Marianny M., z założenia, że skoro ta ostatnia zmarła pod rządem prawa spadkowego, to Józef M. stał się właścicielem udziału Marianny M. już z chwilą darowizny, natomiast Jan M. mógł domagać się tylko wyrównania przysporzenia.Postanowienie Sądu Powiatowego zaskarżyli rewizją Jan i Józef M., żądając jego uchylenia i przekazania sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania.Sąd Wojewódzki postanowieniem z dnia 20 września 1957 r. w związku z zarzutami rewizji przekazał Sądowi Najwyższemu na zasadzie art. 388 k.p.c. do rozstrzygnięcia zagadnienia wymienione na wstępie.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:1) Art. 1078 k.c.N. przewiduje nieważność działu spadku dokonanego przez wstępnego, jeżeli dział nie obejmuje wszystkich zstępnych spadkobierców, nie ma zastosowania w sprawie o dział spadku, którego otwarcie nastąpiło po dniu 31 grudnia 1946 r., gdyż do działu takiego spadku stosuje się przepisy prawa spadkowego z 1946 r., które w ogóle nie znają działu spadku dokonanego przez wstępnego i skutki prawne przywiązują do działu dokonanego przez Sąd lub przez umowę spadkobierców (art. 62 pr.sp.), a więc mimo aktu działu dokonanego przez wstępnego przed dniem 1 stycznia 1947 r., nawet obejmującego wszystkich zstępnych, należy wyjednać postanowienie sądu o dziale spadku lub zawrzeć umowę o dział spadku. Taki akt działu dokonany przez wstępnego ma jednak skutki prawne darowizny na rzecz spadkobierców, którzy przyjęli darowiznę przyszłej schedy, oraz należy go mieć na uwadze w toku działu, jak to wyjaśnia uchwała Całej Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 17 grudnia 1947 r. C. Prez. 7/47 (OSN 1948/I poz. 2).2) Oświadczenie woli spadkodawcy o zwolnieniu zstępnego obdarowanego od wyrównania może być wyrażone w jakiejkolwiek formie, gdyż art. 63 § 3 prawa sp. żadnej szczególnej formy nie wymaga, a więc na mocy art. 29 k.z., przed wejściem w życie p.o.p.c., oświadczenie takie może wynikać nawet z czynów konkludentnych. Powstać więc może kwestia, czy jest zwolnieniem od wyrównania darowizna przez spadkodawcę w akcie działu wstępnego dokonana w części rozrządzalnej i nierozrządzalnej, to znaczy ze zwolnieniem od powrotu (art. 843 i 344 k.c.N.). Może ona być uznana za dokonaną ze zwolnieniem od wyrównania, gdyż jeśli istotnie nie przekraczała udziału w spadku obdarowanego wraz z częścią rozrządzaną spadkodawcy, nie ulegała ona również redukcji (art. 920 k.c.N.). Należy dodać, że darowiznę w takim akcie stanowi tylko przewyżka wartości darowanego mienia nad wartością świadczeń pieniężnych, którymi obciąża darczyńca obdarowanego w akcie działu wstępnego (orzeczenie Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 5 marca 1925 r. Akta S. N. I C. 760/24 - Zb. Orz. 1925/I poz. 43 pod art. 918 k.c.N. - wydanie Muszalskiego).Z tych zasad i z mocy art. 388 k.p.c. Sąd Najwyższy uchwalił jak wyżej.