III CRN 78/70

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia S. Gross. Sędziowie: H. Dąbrowski (sprawozdawca), J. Ignatowicz.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Emanuela R. przeciwko Józefowi R. i Jadwidze R. o 20.000 zł, na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Katowicach - Ośrodek w Częstochowie z dnia 19 sierpnia 1969 r.,uchylił zaskarżony wyrok i oddalił rewizję pozwanego Józefa R. od wyroku Sądu Powiatowego w Lublińcu z dnia 22 kwietnia 1969 r.Uzasadnienie faktyczneEmanuel R. domagał się w pozwie zasądzenia od pozwanego Józefa R. kwoty 20.000 zł wyjaśniając, że pozwany jest mu winien tę kwotę, a należność jest zagwarantowana wekslem.Do pozwu dołączono należycie wypełniony weksel na sumę 20.000 zł, płatny 25 września 1968 r., podpisany przez Józefa R. i Jadwigę R. jako wystawców.W odpowiedzi na pozew Józef R. wnosił o oddalenie powództwa, przy czym wyjaśnił, co następuje. Dochodzona przez powoda suma jest w rzeczywistości spłatą "rodzicielską" w związku z przeniesieniem aktem notarialnym własności gospodarstwa przez ojca stron na pozwanego. Kwota powyższa nie jest umieszczona w akcie, ale strony poza aktem zawarły umowę, że pozwany tytułem spłaty z tego gospodarstwa wypłaci powodowi kwotę 20.000 zł, na co wystawił weksel. Umowa powyższa nie rodzi jednak dla pozwanego zobowiązania zgodnie z art. LXII § 2 przep. wprow. k.c., albowiem powód nie ma uprawnień do dziedziczenia gospodarstwa rolnego, a więc nie należy mu się spłata z przejętego przez pozwanego gospodarstwa. Powód jest prezesem spółdzielni krawieckiej w L. i praca w tej spółdzielni stanowi dla niego główne źródło utrzymania. Pozwany zajmuje się wyłącznie rolnictwem, przejął gospodarstwo podupadłe i zaciągnął pożyczkę na remont domu. Wypłata spornej kwoty spowodowałaby ruinę gospodarstwa.Na rozprawie w dniu 24 października 1968 r. pozwany oświadczył, że wystawił wraz z żoną weksel dlatego, że ojciec nie chciał bez spłaty dla powoda przepisać gospodarstwa na niego.W piśmie procesowym z dnia 26.X.1968 r. powód dopozwał żonę pozwanego, Jadwigę R., nadmieniając, że kwotę 20.000 zł pozwani zobowiązali się zapłacić powodowi "tytułem rezygnacji z działki budowlanej, którą miał powodowi darować ojciec przed przekazaniem nieruchomości pozwanemu".Złożony został akt notarialny z dnia 25 września 1963 r., mocą którego Robert R. całe swoje gospodarstwo rolne o powierzchni ok. 10 ha z budynkami podarował synowi, Józefowi R., zastrzegając sobie dożywotnie użytkowanie tego gospodarstwa i zobowiązując obdarowanego do podarowania bratu Emanuelowi R. parceli budowlanej o powierzchni 15 arów.Poza tym zostało złożone pisemne oświadczenie Roberta R. z urzędowo poświadczonym jego podpisem (tej treści, że należność w kwocie 20.000 zł, którą jest winien jego syn Józef jego synowi Emanuelowi, "jest w zamian za działkę budowlaną, jaką chciał mu darować").Sąd Powiatowy przesłuchał świadka Stefana R., który zeznał, że pozwany zobowiązany był do wydzielenia działki budowlanej bratu Emanuelowi, a ponieważ ten ostatni z działki zrezygnował, pozwany zobowiązał się zapłacić 20.000 zł.Przesłuchano również strony. Pozwany oświadczył, że istotnie zobowiązał się wraz z żoną zapłacić powodowi 20.000 zł z tym zastrzeżeniem, że gotówkę miał uzyskać ze sprzedaży części nieruchomości. Jednakże nieruchomości tej do chwili obecnej nie sprzedał, ale gdy tylko sprzeda, żądaną przez powoda kwotę w całości mu zapłaci, jeśli według ustawy będzie mu się należała.Sąd Powiatowy wyrokiem z dnia 22.IV.1969 r. powództwo uwzględnił, zasądzając od obojga pozwanych kwotę 20.000 zł bez wzmianki o solidarnej odpowiedzialności.Sąd uznał, że roszczenie powoda opiera się na art. 47 prawa wekslowego. Wystawienie wekslu rodzi dla wystawcy zobowiązanie abstrakcyjne, całkowicie niezależne od przyczyny, która skłoniła dłużnika do jego zaciągnięcia. Zarzuty dłużnika oparte na twierdzeniu, że weksel został wydany na pokrycie oświadczenia wynikającego z umowy nieważnej, są bezskuteczne.Rozpoznawszy rewizję pozwanego Józefa R., Sąd Wojewódzki wyrokiem z dnia 19.VIII.1969 r. zaskarżony wyrok zmienił w stosunku do obojga pozwanych i powództwo oddalił z zasad następujących.Zobowiązanie wekslowe zaciągnięte na zabezpieczenie wierzytelności cywilnej nie ma samodzielnego bytu, lecz jest uzależnione od treści stosunku zobowiązaniowego podlegającego prawu powszechnemu i nie może wykraczać poza granice zakreślone przez ten stosunek (orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 21 czerwca 1960 r. 1 CR 459/59, OSP 62/6/149). Wprawdzie zgodnie z innym orzeczeniem posiadacz weksla może się domagać zapłaty na podstawie weksla albo dochodzić wierzytelności wynikającej ze stosunku prawnego, który był podstawą wręczenia wekslu, jednakże w konkretnym wypadku ponieważ powód nie zrealizował swego roszczenia wynikającego z weksla na podstawie przepisów prawa wekslowego, przeto obowiązany był w procesie cywilnym wykazać stosunek prawny, z którego roszczenie dochodzone wynika. Sąd Powiatowy prawidłowo ustalił stan faktyczny, z którego wynika, że umowa przyrzeczenia zawarta pomiędzy Robertem R. a powodem w sprawie przeniesienia na niego działki budowlanej nie zrodziła żadnych skutków prawnych. Również umowa ustna dotycząca kwoty 20.000 zł, zawarta między stronami, jest nieważna. Skoro powód nie dochodził roszczenia w drodze postępowania wekslowego, przeto roszczenie powoda należało uznać za bezzasadne wobec braku uzasadnionej podstawy prawnej, która by przemawiała za istnieniem pomiędzy stronami stosunku prawnego. Z tych względów Sąd Wojewódzki z mocy art. 390 k.p.c., a w stosunku do pozwanej z mocy art. 384 k.p.c., zaskarżony wyrok zmienił i powództwo oddalił.W rewizji nadzwyczajnej złożonej w dniu 17.II.1970 r. Minister Sprawiedliwości wniósł o uchylenie powyższego wyroku Sądu Wojewódzkiego i o oddalenie rewizji pozwanego Józefa R. od wyroku Sądu Powiatowego w Lublińcu z dnia 22.IV.1969 r.Skarżący zarzucił zaskarżonemu wyrokowi rażące naruszenie art. 384 i 390 § 1 k.p.c. oraz art. 47 w związku z art. 103 prawa wekslowego.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:W rewizji nadzwyczajnej trafnie podniesiono, że wyrok Sądu Wojewódzkiego rażąco narusza prawo.Przede wszystkim należy zaznaczyć, że niezrozumiały jest pogląd tego Sądu, jakoby powód "nie zrealizował roszczenia swego wynikającego z weksla" na podstawie przepisów prawa wekslowego. Jak widać z treści pozwu, powód powołał się na to, że pozwany jest mu winien 20.000 zł, a należność tę "zagwarantował wekslem". Skoro więc powód w uzasadnieniu swego żądania nie przytoczył żadnej innej podstawy prawnej poza zobowiązaniem wekslowym, a dołączony weksel odpowiada wymaganiom art. 101 prawa wekslowego, to oboje pozwani, jako wystawcy, odpowiadają z tego weksla na zasadzie art. 47 w związku z art. 103 prawa wekslowego.Należy zatem uznać, że powód, wytaczając sprawę niniejszą, właśnie realizował swoje roszczenie wynikające z weksla, przy czym trzeba podzielić stanowisko, że roszczenie to nie musi być dochodzone w trybie postępowania nakazowego, które jest zapewne w rozumieniu Sądu Wojewódzkiego owym postępowaniem wekslowym, lecz może być dochodzone również w trybie zwykłym, tj. w procesie.Błędne jest także stanowisko Sądu Wojewódzkiego, że ustna umowa stron dotycząca przyjęcia przez pozwanego obowiązku uiszczenia powodowi kwoty 20.000 zł jest nieważna.Stanowiska tego Sąd Wojewódzki nie poparł żadnym argumentem.Bezspornie ustalony stan faktyczny przedstawia się w ten sposób, że ojciec stron, Robert R., darowując swoje gospodarstwo rolne pozwanemu, zamierzał darować powodowi działkę budowlaną ze składu tej nieruchomości. Wobec sprzeciwu pozwanego, w rezultacie doszło do porozumienia tej treści, że pozwany tytułem ekwiwalentu rzeczonej działki zapłaci powodowi kwotę 20.000 zł.Przyczyną tego zobowiązania było życzenie Roberta R. podarowania powodowi 20.000 zł, który to obowiązek przejął na siebie pozwany.Darowizna gospodarstwa rolnego na rzecz pozwanego została zatem uczyniona z obciążeniem, jakkolwiek nie zostało ono uwidocznione w akcie notarialnym.Umieszczenie takiego obciążenia w akcie darowizny było dopuszczalne w świetle przepisu art. 354 § 2 k.z. Nie stały temu na przeszkodzie także przepisy o ograniczeniu podziału gospodarstw rolnych podówczas obowiązujące ani też nie sprzeciwiają się przepisy kodeksu cywilnego.W szczególności należy podkreślić, że skoro kodeks cywilny, jak to wyjaśnił Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 15 października 1965 r. III CO 50/65 (OSNCP 1966, z. 5, poz. 71), zezwala w art. 1067 § 2 k.z. na obciążenie gospodarstwa rolnego na rzecz osób nie odpowiadających warunkom przewidzianym dla spadkobierców powołanych z ustawy do dziedziczenia gospodarstwa rolnego zapisem kwoty pieniężnej określonej jako równowartość oznaczonej liczby morgów ziemi spadkowej, to logiczne argumenty przemawiają również za dopuszczalnością obciążenia przez darczyńcę zstępnego, któremu podarował on gospodarstwo rolne, określonym świadczeniem pieniężnym na rzecz innej osoby - niezależnie od tego, czy posiada ona warunki do dziedziczenia gospodarstwa rolnego.W sprawie niniejszej nie ma żadnego znaczenia okoliczność, czy z podarowanego pozwanemu gospodarstwa mogła być wydzielona działka budowlana, co zresztą było dopuszczalne na podstawie art. 164 k.c.W danym wypadku przedmiotem roszczenia nie jest wydanie działki, lecz zasądzenie kwoty 20.000 zł, a ponieważ zobowiązanie zapłacenia tej kwoty pozwany zaciągnął, spełniając wolę darczyńcy, który władny był obciążyć go takim świadczeniem w akcie notarialnym, przeto nie może być mowy o nieważności tego zobowiązania.Wreszcie trzeba nadmienić, że powoływanie się pozwanego w rewizji na art. LXII § 1 i 2 przep. wprow. k.c., jest chybione, albowiem przepis ten odnosi się tylko do należności zasądzonych lub ustalonych umownie z tytułu dziedziczenia gospodarstw rolnych, w sprawie niniejszej zaś nie miało miejsca spadkobranie, lecz przejście własności nieruchomości rolnej na podstawie umowy inter vivos, a do przyjęcia wykładni rozszerzającej tak dalece, aby przepis ten można było zastosować do niniejszego wypadku - brak jest jakichkolwiek podstaw.Przytoczone wskazania usprawiedliwiają wniosek, że wyrok Sądu Wojewódzkiego wydany został z pogwałceniem powołanych na wstępie przepisów prawa, co w konsekwencji uzasadnia uchylenie tegoż wyroku i oddalenie rewizji pozwanego.Z powyższych względów Sąd Najwyższy orzekł z mocy art. 422 § 1 k.p.c. jak w sentencji.