III CZP 8/70

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Pietrzykowski. Sędziowie: S. Gross, W. Markowski (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Zygmunta P. przeciwko Państwowemu Zakładowi Ubezpieczeń - Inspektorat Powiatowy w B. o 29.000 zł odszkodowania, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Lublinie postanowieniem z dnia 30 grudnia 1969 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy przez obowiązek potrącenia korzyści, o czym mówi § 18 ogólnych warunków ubezpieczenia, należy rozumieć korzyści, które rolnik rzeczywiście uzyskał z zastępczego zasiewu, czy też korzyści, które mógłby uzyskać, gdyby taki zasiew był dokonany w warunkach sprzyjających zasiewowi zastępczemu?"postanowił udzielić następującej odpowiedzi:Jeżeli ubezpieczający, po zniszczeniu jego uprawy z przyczyn objętych umową ubezpieczenia, nie dokonał uprawy zamiennej, to przewidywane z takiej zamiennej uprawy korzyści podlegają potrąceniu z należnego odszkodowania (§ 18 ust. 4 ogólnych warunków dobrowolnego ubezpieczenia upraw, zatwierdzonych decyzją Ministra Finansów z dnia 22 XII 1959 r. Nr RMU/218/59 z późniejszymi zmianami) tylko wtedy, gdy uprawa zamienna nie została dokonana w uzasadnionym gospodarczo terminie z przyczyn, za które odpowiada ubezpieczający. Uzasadnienie faktyczneUmową z dnia 15.XII.1966 r., stwierdzoną polisą ubezpieczeniową, powód ubezpieczył swoją plantację rzepaku ozimego od skutków złego przezimowania i wiosennych przymrozków. Ponieważ ubezpieczona plantacja uległa zniszczeniu na skutek przewidzianego w umowie zdarzenia, PZU wypłacił powodowi odszkodowanie obliczone w ten sposób, że od ustalonej wysokości szkody potrącone zostały nie tylko koszty, jakie powód byłby poniósł w związku ze sprzętem i omłotem, gdyby szkoda nie nastąpiła, ale także korzyść, jaką by osiągnął, gdyby zastosował uprawę zamienną.Powód - twierdząc, że uprawy zamiennej nie mógł wykonać z przyczyn od niego niezależnych - domagał się zapłaty dalszego odszkodowania. Sąd Powiatowy, uwzględniając częściowo powództwo, zasądził na rzecz powoda dalszą kwotę (ponad już wypłaconą), ustalając na podstawie opinii biegłego wartość korzyści z uprawy w wypadku, gdyby rzepak nie uległ zniszczeniu. Sąd Powiatowy ustalił, że powód nie mógł zastosować uprawy zamiennej, albowiem padające w miesiącach czerwcu i lipcu 1967 r. ulewne deszcze, które zatopiły nie wyschnięty jeszcze grunt, uniemożliwiły jej wykonanie, mimo że w dniu 29.V.1967 r. komisyjnie ustalono, iż na zniszczonej plantacji powód powinien taką uprawę wykonać.W rewizji od tego wyroku strona pozwana wyraziła m.in. pogląd, że bez względu na to, czy warunki atmosferyczne pozwalały na dokonanie zasiewu zamiennego, czy też nie, z należnego powodowi odszkodowania podlega potrąceniu korzyść, jaką by uzyskał na skutek dokonania takiego zasiewu w warunkach sprzyjających, a to z tego względu, że uprawa była ubezpieczona od wymarznięcia, a nie od późniejszych niesprzyjających warunków atmosferycznych.Przy rozpoznawaniu rewizji oraz w związku z tym poglądem wynikło dla Sądu Wojewódzkiego sformułowane w sentencji jego postanowienia z dnia 30.XII.1969 r. zagadnienie prawne, które w trybie art. 391 k.p.c. przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia.Uzasadnienie prawneUdzielając odpowiedzi przytoczonej w sentencji niniejszej uchwały, Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Stosownie do art. 805 k.c. obowiązek świadczenia ze strony zakładu ubezpieczeń powstaje w razie zajścia przewidzianego w umowie zdarzenia, przy czym przy ubezpieczeniach majątkowych świadczenie to polega na zapłacie określonego odszkodowania za szkodę wynikłą z takiego zdarzenia. Jest poza sporem w sprawie, że zdarzenie o znamionach ubezpieczonego niebezpieczeństwa nastąpiło, i że to rodzi odpowiedzialność zakładu ubezpieczeń, strona pozwana zaś tego nie kwestionuje. W sprawie chodzi natomiast o sposób określenia szkody i wysokości należnego odszkodowania.Co się tyczy ubezpieczeń majątkowych sensu largo, a więc również ubezpieczeń rzeczowych, to art. 825 § 1 k.c. ustanawia generalną zasadę, że odszkodowanie należne od zakładu ubezpieczeń nie może przewyższać wysokości szkody poniesionej przez ubezpieczającego, przy czym co do sposobu ustalenia szkody oraz wysokości należnego odszkodowania przepis ten odsyła do ogólnych warunków ubezpieczenia (art. 825 § 2 k.c.). W związku z rodzajem ubezpieczenia w niniejszej sprawie, wchodzą tu w grę ogólne warunki dobrowolnego ubezpieczenia upraw, zatwierdzone decyzją Ministra Finansów z dnia 12.XII.1959 r. Nr RMU/218/59, ze zmianami zatwierdzonymi takimiż decyzjami: z dnia 21.XI.1960 r. Nr RMU/259/60 i z dnia 26.I.1965 r. Nr BP RMU/630/64, a w szczególności ich § 18. Stosownie zaś do ust. 4 tego paragrafu odszkodowanie ustala się w ten sposób, że od ustalonej wysokości szkody według zasad określonych w jego ust. 1 potrąca się nie tylko koszty, jakie byłyby poniesione w związku ze sprzętem, omłotem itp. ubezpieczonej uprawy, gdyby szkoda nie nastąpiła, ale także uwzględnia się przewidywaną wartość nowej uprawy zamiennej, zmniejszoną o koszty jej wykonania. Unormowanie takie pozostaje w związku z przepisami zarówno kod. cyw. jak i wspomnianych ogólnych warunków ubezpieczenia, dotyczącymi obowiązków ubezpieczającego.Obowiązki ubezpieczającego nie wyczerpują się bowiem w opłaceniu składki, lecz obejmują także powinność określonego jego zachowania się po zajściu szkody, z reguły więc wiążą się z pojęciem szkody. Należy tu m.in. obowiązek ratowania, ujęty w art. 826 § 1 k.c., w ten sposób, że chodzi zarówno o zapobieganie szkodzie, jak i o dążenie do jej zmniejszenia. Również wedle § 14 ust. 1 ogólnych warunków ubezpieczenia, po powstaniu szkody ubezpieczający, niezależnie od innych obowiązków wynikających z tych warunków, obowiązany jest zapobiegać zwiększaniu się szkody. Zgodnie z tym ust. 3 § 15 ogólnych warunków ubezpieczenia przewiduje odstępstwo od wyrażonej w nim zasady, że do czasu oględzin szkody przez organy PZU ubezpieczający nie może bez zgody PZU zmieniać stanu spowodowanego przez szkodę, lecz nakazuje to zrobić, jeżeli taka zmiana leży w interesie publicznym lub jest niezbędna dla zapobiegnięcia powiększaniu się szkody. W szczególności w myśl ust. 2 i 4 § 15 ogólnych warunków ubezpieczenia ubezpieczający może przed ustaleniem wysokości szkody - gdy jest ona znaczna - zaorać dotknięte szkodą pole, jeżeli zamierza zastosować uprawę zamienną.Sformułowanie "może zaorać, jeżeli zamierza (...)" nie oznacza, żeby decyzja w tym względzie była pozostawiona wyłącznie chęciom ubezpieczającego, jest to bowiem jego cywilnoprawny obowiązek podejmowania działań w celu zmniejszenia szkody także przez stosowanie uprawy zamiennej. Jednakże z drugiej strony nie może to oznaczać, żeby obowiązek ten był niezależny od obiektywnych warunków umożliwiających jego wykonanie. Wskazuje na to już sama treść przepisów, według bowiem art. 826 § 1 k.c. chodzi o użycie środków dostępnych dla ubezpieczającego, przy czym środki te powinny być celowe (art. 826 § 3 k.z.). I tak też formułuje to § 14 ust. 1 ogólnych warunków ubezpieczenia stanowiąc, że ubezpieczający obowiązany jest w miarę możności zapobiegać zwiększaniu się szkody. Podobnie więc, jak szeroko pojęty obowiązek ratowania ze strony ubezpieczającego nie może swym zakresem sięgać tak daleko, by ubezpieczający miał obowiązek np. ratowania rzeczy ubezpieczonych przed rzeczami nie ubezpieczonymi lub poświęcać rzeczy nie ubezpieczone dla ratowania rzeczy ubezpieczonych, tak samo również obowiązek dokonania uprawy zamiennej, mający na celu zmniejszenie szkody, zależy od indywidualnych okoliczności każdego wypadku, które ostatecznie decydują o tym, czy środek ten był dla ubezpieczającego dostępny (możliwy), a także czy był on celowy.Jest oczywiste, że nie będzie można mówić o celowości środka wtedy, gdy np. dokonuje się uprawy zamiennej w takim czasie, iż nie może się ona w żadnym razie udać, albo gdy stan gruntu jest taki, że wsiane ziarno spłynie, a o dostępności tego środka nie można mówić wtedy, gdy na grunt nie można wejść, aby go uprawić i obsiać. To samo odnosi się do udzielonych przez zakład ubezpieczeń wskazówek. Wolno ubezpieczającemu odstąpić od nich, gdy zachodzi uzasadniona do tego podstawa.Przy założeniu więc, że wykonanie uprawy zastępczej jest jednym ze środków zmierzających do zmniejszenia szkody w ubezpieczonej uprawie w rozumieniu artykułu 826 § 1 k.c. oraz paragrafu 14 ustęp 1 w związku z § 15 ogólnych warunków ubezpieczenia, należy konsekwentnie przyjąć, że niedopełnienie tej powinności nie może być niezależne od stopnia zawinienia ubezpieczającego, co wyraźnie wynika z art. 826 § 2 k.c. i § 16 ogólnych warunków ubezpieczenia. Jeżeli zaś - stosownie do tych przepisów - nawet zły zamiar i rażące niedbalstwo ubezpieczającego mogą uzasadniać w danych okolicznościach nie tylko częściowe, lecz nawet całkowite na jego rzecz świadczenie ze strony ubezpieczyciela (jeśli odpowiada to zasadom współżycia społecznego), to nie znalazłoby - w świetle tych zasad - usprawiedliwienia odmienne od przedstawionego wyżej stanowiska co do tego, że zastosowanie uprawy zamiennej jest zależne od obiektywnie istniejących warunków i możliwości. Wynika to również z celu społecznego umowy ubezpieczenia, mianowicie jej celu ochronnego przed skutkami ubezpieczonego niebezpieczeństwa.Prowadzi to do wniosku, że skoro zastosowanie uprawy zamiennej, gdy środek ten jest dostępny w czasie gospodarczo uzasadnionym, jest obowiązkiem ubezpieczającego, to przysługujące zakładowi ubezpieczeń uprawnienie potrącenia przewidywanych korzyści z takiej uprawy (§ 18 ust. 4 ogólnych warunków ubezpieczenia) może być realizowane, choćby ubezpieczający z powodu niewykonywania uprawy zamiennej korzyści tej nie osiągnął, jednakże tylko z przyczyn, za które on odpowiada.Jeżeli więc w konkretnych okolicznościach sprawy, w której wynikło omawiane zagadnienie prawne, zostanie ustalone, że powód nie mógł z przyczyn od siebie niezależnych zastosować uprawy zamiennej w czasie gospodarczo uzasadnionym, to wówczas ust. 4 zd. drugie § 18 ogólnych warunków ubezpieczenia nie będzie miał zastosowania. Należy dodać, że takie właśnie stanowisko (odmienne więc niż w rewizji) reprezentował na rozprawie przed Sądem Najwyższym pełnomocnik PZU, proponując udzielenie odpowiedzi tej treści, że potrąca się korzyści, które rolnik mógł uzyskać przy zastosowaniu ponownego zasiewu w bieżącym roku zamiast ubezpieczonej uprawy zniszczonej, chyba że na polu dotkniętym szkodą nie mógł on w bieżącym roku zastosować takiej uprawy, m.in. również dlatego, że istniejące po szkodzie na polu warunki uniemożliwiły jej dokonanie (np. utrzymywanie się nadmiernej wilgoci, zniszczenie struktury pola wskutek powodzi itp.).Z przytoczonych zatem względów udzielono odpowiedzi jak w sentencji uchwały.