I CR 806/90

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN: A. Gola.Sędziowie SN: T. Ereciński (spr.), T. Żyznowski.Protokolant: A. Dudkowska.SentencjaSąd Najwyższy Izba Cywilna po rozpoznaniu w dniu 4 stycznia 1991 r. sprawy z powództwa Wielobranżowej i Projektowej Spółki z o.o. "W." w W. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń "W." w W. o zapłatę na skutek rewizji powoda od wyroku Sądu Wojewódzkiego w W. z dnia 7 maja 1990 r., sygn. akt I G 38/90uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi Rejonowemu W. celem ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach procesu za instancję rewizyjną.Uzasadnienie faktyczneZaskarżonym wyrokiem Sąd Wojewódzki oddalił powództwo Wielobranżowej i Projektowej Spółki z o.o. "W." w W. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń "W." Przedstawicielstwo w W. o zapłatę 4.811.433 zł z tytułu urnowy ubezpieczenia.Sąd Wojewódzki ustalił, że strony zawarły umowę ubezpieczenia majątkowego sprzętu audiowideo znajdującego się w sklepie wielobranżowym strony powodowej, od kradzieży i ognia na kwotę 25 mln. zł. Ubezpieczeniem objęte zostały środki obrotowe. Szczegółowe warunki ubezpieczenia regulowały "ogólne wytyczne w sprawie ubezpieczeń" (warunki dobrowolnych ubezpieczeń mienia nieprzemysłowych jednostek gospodarczych) opracowane na podstawie uchwały nr 7/88 Rady Nadzorczej "W." z 25 V 1988 r.W okresie obejmującym umowę ubezpieczenia nastąpiła kradzież z włamaniem do sklepu powoda. Wartość poniesionej szkody wyniosła 26.789.850 zł. Z tytułu ubezpieczenia w pozwanej spółdzielni powód otrzymał odszkodowanie w wysokości 11.478.417 zł, w sumie zaś wyrównano szkodę do kwoty 21.978.477 zł. Żądana przez powoda kwota jest kwotą brakującą do pełnego naprawienia poniesionych przez niego strat.Sąd Wojewódzki przyjął, że ponieważ zarówno w polisie ubezpieczeniowej, jak i w ogólnych warunkach ubezpieczenia nie sprecyzowano zasad ubezpieczenia, tzn. czy ubezpieczenie zawarto na zasadzie proporcjonalności czy pierwszego ryzyka należy stosować w tym zakresie przepisy Kodeksu cywilnego.Z przepisów Kodeksu cywilnego wynika ogólna zasada odpowiedzialności zakładu ubezpieczeń według zasady proporcjonalności i tę zasadą kierowała się strona pozwana likwidując szkodę powoda.Powyższe rozstrzygnięcie zaskarżyła rewizją strona powodowa, zarzucając naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 812, 821 i 824 k.c. oraz niewyjaśnienie wszystkich okoliczności faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy i wnosząc o zmianę zaskarżonego wyroku lub o uchylenie wyroku w całości do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneRozpatrując sprawę na skutek tej rewizji, Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Ustalenie wysokości szkody i należnego odszkodowania następuje w ramach ubezpieczenia majątkowego stosownie do postanowień ogólnych warunków ubezpieczenia (art. 821 i 812 § 1 k.c.). Przepisy Kodeksu cywilnego nie regulują systemu odpowiedzialności zakładu ubezpieczeniowego. Z art. 824 § 1 k.c. wynika tylko, że jeśli nie umówiono się inaczej, suma ubezpieczenia ustalona w umowie stanowi górną granicę odpowiedzialności zakładu ubezpieczeń. Jeżeli suma ubezpieczenia jest niższa od wartości ubezpieczeniowej, to stanowi ona granicę odszkodowania ubezpieczeniowego. Za szkody częściowe, nie przekraczające sumy ubezpieczenia zakład ubezpieczeń odpowiada zgodnie z systemem przyjętym w warunkach ubezpieczenia.Bezsporne jest, że ogólne warunki ubezpieczenia nazwane przez Radę Nadzorczą ZU "W." warunkami dobrowolnych ubezpieczeń mienia nieprzemysłowych jednostek gospodarczych z 26 V 1988 r., które obowiązywały w dacie zawarcia umowy między stronami, nie rozstrzygnęły kwestii systemu odpowiedzialności "W.". Nie stanowi żadnego rozwiązania w tym zakresie § 12 warunków z 26 V 1988 r., który stwierdza, że "pozostałe warunki umowy ubezpieczenia określa Kodeks cywilny w zakresie umowy ubezpieczenia", skoro z przepisów Kodeksu cywilnego wynika, że system odpowiedzialności zakładu ubezpieczeń - tj. według zasady proporcjonalności lub pierwszego ryzyka powinien być uregulowany właśnie w ogólnych warunkach ubezpieczenia.Trafne są wywody rewizji, że w razie luki, polegającej na braku regulacji systemu odpowiedzialności ubezpieczyciela, zgodnie z zasadą in dubio contra preferentem - braki uregulowania obciążyć powinny zakład ubezpieczeń.Jak stwierdził już Sąd Najwyższy w orzeczeniu z 24 VII 1959 r., IV CR 1027/58 (OSPiKA 1961, poz. 32) niejasności w zawartym w regulaminie ubezpieczeniowym oświadczeniu woli zakładu ubezpieczeń, wywołane wadliwą i niedbałą jego redakcją, nie mogą być tłumaczone na niekorzyść kontrahenta zakładu ubezpieczeń, który nie ma żadnego wpływu na treść warunków ubezpieczenia i działa w zaufaniu do zakładu ubezpieczeń i jego funkcjonariuszy.Ubezpieczyciel składający ofertę ma szczególny obowiązek ujęcia swego oświadczenia woli w taki sposób, by było ono zrozumiałe dla osoby ubezpieczającej i nie mogło jej wprowadzać w błąd. Skutki zaniedbania tego obowiązku muszą obciążać składającego oświadczenie woli.Wbrew odmiennemu stanowisku Sądu Wojewódzkiego treść reklamy, która towarzyszy ofercie zakładu ubezpieczeń, nie pozostaje bez wpływu na wykładnię oświadczenia woli ubezpieczyciela. ZU "W." w licznych reklamach prezentowała się jako firma ubezpieczająca na korzystniejszych warunkach niż PZU. Ubezpieczający mógł więc działać w przeświadczeniu, że ustalając sumę ubezpieczenia na 25.000.000 zł, zostanie mu ewentualnie wypłacone odszkodowanie do wysokości tej kwoty, czyli na zasadzie pierwszego ryzyka.Niedopełnienie obowiązków przez zakład ubezpieczeń w zakresie regulacji prawnej nie może oddziaływać ujemnie na uprawnienia ubezpieczającego, który ze swej strony zadośćuczynił wszystkim spoczywającym na nim, w zakresie umowy ubezpieczenia, obowiązkom.Niezasadne jest stanowisko Sądu Wojewódzkiego, że z art. 821 k.c. wynika jako ogólna zasada odpowiedzialności zakładu ubezpieczeń odpowiedzialność według zasady proporcjonalności. Tę ostatnią zasadę przyjmują tylko wyraźne przepisy Kodeksu morskiego.Ubezpieczenie na zasadzie pierwszego ryzyka stosuje się natomiast w tych sytuacjach, w których z natury swej szkoda powstaje zazwyczaj jako częściowa. Jest mało prawdopodobne by np. kradzieży uległy wszystkie przedmioty objęte ubezpieczeniem. Dla ubezpieczającego dogodny jest taki właśnie system ubezpieczenia, przede wszystkim z tego względu, że choć suma ubezpieczenia jest niższa (nieraz znacznie) od wartości ubezpieczeniowej, otrzyma on odszkodowanie ubezpieczeniowe równe rzeczywistej szkodzie. W okolicznościach sprawy powód miał prawo przypuszczać, że odszkodowanie zostanie mu wypłacone właśnie według takiej zasady.Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd I instancji winien więc ustalić jakie odszkodowanie "W." wypłaciła już stronie powodowej, pozwany nie ustosunkował się bowiem w tym zakresie do twierdzeń powoda, a do akt sprawy nie dołączono akt postępowania likwidacyjnego, przeprowadzonego przez "W."; oraz jakie odszkodowanie należy się jeszcze powodowi, przy założeniu, że ubezpieczenie zostało zawarte na zasadzie pierwszego ryzyka, zgodnie z którą odszkodowanie ubezpieczeniowe pokrywa szkodę do wysokości sumy ubezpieczenia.Mając powyższe na względzie, na podstawie art. 388 § 1 k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.