IV CR 442/60

SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z powództwa Szyji P. przeciwko Państwowemu Zakładowi Ubezpieczeń - Inspektorat Powiatowy w S. o zapłatę 30 110 zł, po rozpoznaniu rewizji strony pozwanej od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Szczecinie z dnia 3 marca 1960 r., uchylił zaskarżony wyrok w części uwzględniającej powództwo i w tym zakresie do ponownego rozpoznania przekazał sprawę Sądowi Wojewódzkiemu w Szczecinie.Uzasadnienie faktyczneNa podstawie wniosku powoda z dnia 7 lipca 1957 r. strony zawarły umowę ubezpieczenia warsztatu szewskiego powoda od kradzieży z włamaniem. Suma ubezpieczenia wynosiła 50 000 zł. W nocy z 19 na 20 lutego 1958 r. do warsztatu powoda włamali się nie ustaleni sprawcy i dokonali kradzieży obuwia i skóry.W dniu 3 lipca 1958 r. powód wytoczył przeciwko pozwanemu przedsiębiorstwu powództwo o 30 110 zł i 90 gr i twierdził, że sprawcy włamania skradli towary wartości 36 635 zł i 90 gr, że pozwane Przedsiębiorstwo wypłaciło tytułem ubezpieczenia jedynie 6 525 zł, że wobec tego należy mu się (powodowi) jeszcze poszukiwana suma.Pozwane Przedsiębiorstwo wniosło o oddalenie powództwa, wywodząc, iż jest wolne od obowiązku zapłaty sumy ubezpieczeniowej, gdyż powód wbrew g 28 ogólnych warunków ubezpieczeniowych nie prowadził prawidłowej rachunkowości pozwalającej ustalić faktyczną wartość mienia ubezpieczeniowego bezpośrednio przed szkodą, a kwotę 6 525 zł zapłaciło jedynie w drodze wyjątku.Sąd Wojewódzki zasądził na rzecz powoda 15 000 zł i oddalił dalsze powództwo. Sąd Wojewódzki ustalił, że ogólne warunki ubezpieczeniowe nie były powodowi doręczone, jednak powód potwierdził, iż przyjął je do wiadomości, a wobec tego obowiązują w stosunku między stronami. Sąd Wojewódzki ustalił dalej, że między stronami obowiązuje również powołany przez stronę pozwaną § 28 ogólnych warunków, że jednak nie wyłącza on możności udowodnienia szkody w inny sposób. Następnie Sąd Wojewódzki przytoczył: Wobec niemożności ścisłego udowodnienia szkody z braku ksiąg, Sąd w oparciu o przepis art. 330 k.p.c. na podstawie przewodu sądowego i biorąc pod uwagę wszystkie okoliczności sprawy uznał za słuszne zasądzić jak w sentencji wyroku, bowiem są dane ku temu, że szkoda z pewnością wynosi, co najmniej połowę dochodzonego roszczenia.W rewizji pozwane przedsiębiorstwo wnosiło o zmianę wyroku Sądu Wojewódzkiego i oddalenie powództwa w całości.Powód wniósł o oddalenie rewizji.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:1. Skarżący błędnie tłumaczy znaczenie postanowienia zawartego w tzw. ogólnych warunkach dobrowolnego ubezpieczenia od kradzieży z włamaniem, iż ubezpieczający obowiązany jest prowadzić prawidłową rachunkowość ubezpieczonego mienia w taki sposób, aby w razie szkody można było ustalić faktyczną wartość tego mienia bezpośrednio przed szkodą, jak również - w zależności od rodzaju ubezpieczonego mienia - odpowiednią dokumentacją (§ 28 og. warunków ubezpieczenia w brzmieniu obowiązującym w roku 1957). Skarżący przypisuje cyt. postanowieniu znaczenie normy bezwzględnie obowiązującej, tak że w razie nieprowadzenia rachunkowości zgodnie z cyt. § 28 zakład ubezpieczeń nie ma obowiązku wypłacenia sumy ubezpieczeniowej. Takiego znaczenia przytoczone postanowienie w stosunku stron nie ma.Jedną z istotnych zasad cywilnego procesu socjalistycznego jest obowiązek wykrycia prawdy. Mimo przepisów normujących rozłożenie ciężaru dowodu obowiązek wykrycia prawdy czy obowiązek dążenia do wykrycia prawdy spoczywa na sądzie, któremu ustawodawca dał do dyspozycji środki dowodowe przewidziane w kodeksie postępowania cywilnego. I dlatego umowy stron w przedmiocie środków dowodowych dla wykazania istotnych okoliczności nie mogą ograniczać sądu w jego swobodzie korzystania z takiego czy innego środka dowodowego przewidzianego w k.p.c. w celu wykrycia prawdy.Umowy ograniczające sąd w podanym kierunku są bezskuteczne. Bezskuteczne jest więc postanowienie § 28 ogólnych warunków ubezpieczeń do umowy stron w sprawie niniejszej, o ile ustanawia dla sądu ograniczenie, w myśl którego wysokość szkody powoda mogłaby być wykazana jedynie przy pomocy dowodu z dokumentów. Nie oznacza to jednak, że umowa stron ujęta w cyt. § 28 ogólnych warunków ubezpieczeń jest w ogóle bezskuteczna. Nie ona jest skuteczna, jak długo odnosi się do stosunku stron przed czy poza procesem sądowym. Nie ma ani przepisu prawa, ani postanowienia umowy ubezpieczeniowej, że zakład ubezpieczeniowy jest obowiązany do wypłaty sumy ubezpieczeniowej dopiero po procesie sądowym czy wskutek procesu sądowego. Procesy sądowe o należność ubezpieczeniową raczej należą - jak doświadczenie uczy - do wyjątków. Przeważnie zakład ubezpieczeń likwiduje zajście ubezpieczeniowe i wypłaca sumę ubezpieczeniową bez procesu. I w tym postępowaniu wewnątrz ubezpieczeniowym bezpośrednio między ubezpieczającym i zakładem ubezpieczeń obowiązuje postanowienie, że ubezpieczający ma wysokość swej szkody wykazać księgami i dokumentami. Jeżeli ubezpieczający wysokości szkody w taki sposób wykazać nie może, naraża się na opóźnienie wypłaty i na proces sądowy, w którym jednakże już nie będzie ograniczenia dowodowego.Na zakończenie stwierdzić trzeba, że Sąd Wojewódzki omówione zagadnienie w zasadzie trafnie ocenił, uznając, iż postanowienie stron ujęte w § 28 ogólnych warunków ubezpieczeniowych nie wyłącza ustalenia wysokości szkody powoda w procesie na podstawie wszystkich środków dowodowych przewidzianych w k.p.c.2. Błędny jest też pogląd skarżącego, że wobec § 28 ogólnych warunków ubezpieczenia (§ 28 omówionego wyżej pod 1) niedopuszczalne jest stosowanie przy ustalaniu wysokości szkody przepisu art. 330 k.p.c. Błędność tego poglądu wynika z wywodów pod 1. Jeżeli cyt. postanowienie nie ogranicza sądu w stosowaniu środków dowodowych dla wykrycia prawdy i wysokości szkody, to nie wyłącza swobody sądu w ocenie przeprowadzonych dowodów i w stosowaniu art. 330 k.p.c. Dodać tu wypada, że nie ma przeszkody w stosowaniu art. 330 k.p.c. z uwagi na to, że proces toczy się nie przeciwko sprawcy szkody, lecz przeciwko zakładowi ubezpieczeń.Cytowany przepis ma zastosowanie w każdej sprawie o szkody bez względu na jej podstawę prawną, a więc również, gdy opiera się na umowie ubezpieczenia od kradzieży z włamaniem. Jest to wszak również sprawa o szkodę, do której wyrównania zobowiązał się pozwany zakład ubezpieczeń.3. Nie można natomiast odmówić słuszności zarzutowi, że Sąd Wojewódzki nie uzasadnił swej decyzji powziętej na podstawie art. 330 k.p.c. - zgodnie z art. 336 § 2 k.p.c. Przepis art. 330 k.p.c. nie zwalnia sądu od obowiązku należytego uzasadnienia rozstrzygnięcia.W szczególności sąd winien podać fakty, które uznał za udowodnione, a z których wynika, że udowodnienie wysokości żądania jest niemożliwe lub nader utrudnione.Tak samo winien sąd podać, jakie ustalił fakty mające znaczenie przy określaniu wysokości zasądzonej sumy (por. orzeczenie z dnia 17 listopada 1948 r.). Sąd Wojewódzki natomiast ograniczył się do kilku ogólników (na podstawie przewodu sądowego - biorąc pod uwagę wszystkie okoliczności sprawy - są dane ku temu...), nie podając żadnego faktu, uzasadniającego zastosowanie art. 330 k.p.c. i określenie wysokości zasądzonej sumy.Popełnił Sąd Wojewódzki jeszcze ten błąd, że nie uwzględnił, iż strona pozwana zapłaciła już powodowi 6 525 zł. Jeżeli Sąd Wojewódzki uznał, iż szkoda wynosiła, co najmniej połowę dochodzonego roszczenia - to szkoda wynosiła, co najmniej 15 055 zł, ale od tej kwoty należało odjąć kwotę już zapłaconą.Uchybienie Sądu Wojewódzkiego jest dla wyniku sprawy istotne, stanowi więc uzasadnioną podstawę rewizyjną (art. 371 § 1 pkt 4 k.p.c.). Wobec tego, z mocy art. 384 k.p.c. należało wyrok Sądu Wojewódzkiego w zaskarżonej części uchylić i sprawę w tym zakresie przekazać do ponownego rozpoznania.