I CR 48/70

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia Z. Masłowski (sprawozdawca). Sędziowie: J. Ignatowicz, A. Wypiórkiewicz.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Skarbu Państwa - Prokuratora Wojewódzkiego w P. przeciwko 1) Karolowi T., 2) Helenie T. i 3) Wacławowi Ż. o ustalenie nieważności umowy, na skutek rewizji Prokuratora Wojewódzkiego i interwenientów ubocznych małż. N. od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Poznaniu Ośrodek w Kaliszu z dnia 22 grudnia 1969 r., oddalił obie rewizje.Uzasadnienie faktyczneProkurator Wojewódzki w Poznaniu wniósł o ustalenie nieważności: umowy warunkowej sprzedaży udziałów pozwanych Karola T. i Heleny T. w nieruchomości rolnej zapisanej w księdze wieczystej Kw nr (...) PBN w K., położonej w K. przy ul. (...) (...), na rzecz współwłaściciela tej nieruchomości Wacława Ż., zdziałanej w formie aktu notarialnego rep. A. nr 5080/67, spisanego w dniu 29 lipca 1967 r. przez notariusza PBN w K.; umowy o przeniesienie własności tychże udziałów pozwanych Karola T. i Heleny T. na rzecz pozwanego Wacława Ż., zdziałanej przez pozwanych w formie aktu notarialnego rep A. nr 6917/67, spisanego w dniu 15 listopada 1967 r. przez notariusza PBN w K.Powyższe żądanie oparte jest na następującym stanie faktycznym.Nieruchomości rolne zapisane w księgach wieczystych Kw nr (...), (...) i (...), położone w K. przy ul. (...) (...), (...) i (...), stanowiły do 1961 r. jedno gospodarstwo rolne o łącznym obszarze 7 ha 8951 m2. W 1961 r. pozwany T. przeniósł na pozwanego Wacława Ż. swój udział w nieruchomości zapisanej w Kw nr (...), wynoszący 6/14 części, i wydał pozwanemu Ż. w posiadanie ziemię o powierzchni 1 ha 1415 m2, na której pozwany Ż. zorganizował własne gospodarstwo rolne. W 1962 r. umową zamiany nieruchomości pozwany Karol T. przeniósł na Stefana i Genowefę małż. N. własność swego udziału w wysokości 1/2 części nieruchomości zapisanej w księdze wieczystej Kw nr (...) i obejmującej obszar 2 ha 2400 m2. Pozwany T. nie wydał jednak małż. N. ziemi wchodzącej w skład nieruchomości zapisanej w księdze wieczystej Kw nr (...), natomiast w zamian za to wydał im w posiadanie pozostałą część nieruchomości zapisanej w Kw nr (...) o powierzchni 1 ha 5219 m2. Przyczyną tego był - jak twierdzi pozwany T. - fakt, że prowadzenie przez niego gospodarstwa rolnego na nieruchomości zapisanej w Kw nr (...), połowie nieruchomości zapisanej w Kw nr (...) i na 16/28 częściach nieruchomości zapisanej w Kw nr (...) byłoby zbyt uciążliwe, ponieważ posiadane przez niego części nieruchomości zapisanych w Kw nr (...) i (...) byłyby przedzielone pasem ziemi uprawianym przez małż. N. Dlatego też, aby ułatwić sobie prowadzenie gospodarstwa rolnego, a w szczególności uprawę ziemi, wprowadził on małż. N. w posiadanie pozostałej części nieruchomości zapisanej w Kw nr (...), zastrzegając zarazem, że w przyszłości, po zbyciu swoich udziałów w nieruchomości zapisanej w Kw nr (...), (...), wprowadzi ich w posiadanie faktycznie nabytej przez nich części nieruchomości zapisanej w Kw nr (...). Małż. N. na wydanej im przez pozwanego T. w 1962 r. części nieruchomości, zapisanej w Kw nr (...), zorganizowali również własne gospodarstwo rolne.Natomiast na działkach oznaczonych nr Kw (...) i (...) prowadzą od 1945 roku odrębne gospodarstwo rolne małżonkowie T.W tym stanie faktycznym zbycie zaskarżonymi aktami przez małż T. pozostałego udziału w działce N Kw (...), które musi w konsekwencji pociągnąć za sobą wydanie małż. N. połowę działki oznaczonej nr Kw (...), doprowadziło zdaniem powoda do podziału prowadzonego przez małż. T. gospodarstwa rolnego, którego areał z 5 ha 2317 m2 obniżył się do 4 ha 1117 m2, co pozostaje w sprzeczności z art. 163 k.c. i uzasadnia nieważność kwestionowanych aktów na podstawie art. 58 § 1 k.c. Ponadto nieważności wymienionych aktów dopatruje się powód w tym, że z naruszeniem art. 165 k.c. zostały one sporządzone bez przedstawienia przewidzianej w tym przepisie decyzji właściwego organu państwowego o zgodności zamierzonego przeniesienia własności nieruchomości z obowiązującymi przepisami.W toku postępowania przystąpili do sprawy w charakterze interwenientów ubocznych Stefan i Genowefa małż. N.Sąd Wojewódzki oddalił powództwo, wyrażając pogląd, że zarówno podstawowa norma obszarowa jak i minimalne normy obszarowe nie mają zastosowania przy zbyciu części ułamkowej nieruchomości rolnej między współwłaścicielami, brak więc podstawy do kwestionowania ważności aktów zbycia z tej przyczyny, że obszar prowadzony przez zbywcę gospodarstwa rolnego ulega zmniejszeniu poniżej minimalnej normy obszarowej. Co do drugiej podstawy żądania pozwu, to Sąd Wojewódzki uznał, że wymagana przez art. 165 k.c. decyzja ma charakter deklaratoryjny i sama przez się nie stanowi przesłanki ważności aktu przeniesienia własności, a tylko stwierdza istnienie lub nieistnienie tych przesłanek, wobec czego brak takiej decyzji nie pociąga za sobą nieważności aktu zbycia, jeżeli w rzeczywistości wymagania norm obszarowych są spełnione.Powyższe stanowisko Sądu Wojewódzkiego zwalczają powód oraz interwenienci małż. N., domagając się w rewizjach wniesionych od wyroku pierwszej instancji zmiany tego wyroku i uwzględnienia powództwa.Uzasadnienie prawneRozpoznając sprawę, Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Jak wynika ze sformułowania zdania pierwszego § 1 art. 163 k.c., przewidziane w dalszych ustępach tego przepisu ograniczenia dotyczące norm obszarowych odnoszą się do sytuacji, gdy ewentualny podział gospodarstwa rolnego miałby nastąpić wskutek przeniesienia własności bądź całej nieruchomości rolnej, bądź jej części fizycznie wydzielonej. Natomiast przesłanki wymagane do zbycia przez współwłaściciela udziału w nieruchomości rolnej lub też przez wyłącznego właściciela nieruchomości rolnej jej części ułamkowej normuje przepis art. 166 k.c. Takie oddzielne unormowanie każdej z powyższych materii wskazuje niewątpliwie na wolę ustawodawcy odrębnego unormowania przesłanek dopuszczalności zbycia z jednej strony całości lub wydzielonej fizycznie części nieruchomości rolnej, a z drugiej strony części ułamkowej takiej nieruchomości. Taki sposób unormowania nie pozwala na mechaniczne stosowanie ograniczeń przewidzianych w art. 163 k.c. do wszystkich sytuacji uregulowanych w art. 166 k.c. Przeciwko takiemu stosowaniu przemawia również i to, że art. 166 k.c. kwestię ograniczeń zbycia części ułamkowej nieruchomości rolnej reguluje w pewnym zakresie - jak to zostanie niżej wyjaśnione - w sposób samodzielny i odmienny od unormowania zawartego w art. 163 k.c.Przepis art. 166 k.c. normuje odrębnie dwa rodzaje sytuacji. Jeden z nich obejmuje zbycie części ułamkowej nieruchomości rolnej dokonane przez wyłącznego właściciela tej nieruchomości. Do takich sytuacji § 2 art. 166 przewiduje wprost stosowanie przepisów o ograniczeniu podziału gospodarstw rolnych w razie przeniesienia własności nieruchomości lub jej części, a zatem przepisów art. 163-165 k.c.Natomiast przepis § 1 art. 166 normuje sytuacje, gdy współwłaściciel nieruchomości rolnej zbywa cały swój udział we współwłasności lub jego części. Jeżeli nabywcą udziału lub jego części ma być osoba nie będąca współwłaścicielem tejże nieruchomości rolnej, to wówczas zdanie drugie § 1 wprowadza szczególne ograniczenie dopuszczalności zbycia, znacznie ostrzejsze od ograniczeń przewidzianych w art. 163 k.c., polegające na tym, że zbycie to może być dokonane tylko przez współwłaściciela prowadzącego jednocześnie gospodarstwo rolne i tylko z jednoczesnym zbyciem całości tego gospodarstwa bez względu na jego areał i dopuszczalność podziału na podstawie art. 163 k.c. Jest przy tym obojętne, czy gospodarstwo rolne jest przez współwłaściciela prowadzone również na wydzielonej części wspólnej nieruchomości, czy też tylko na nieruchomości innej, takie bowiem rozróżnienie musiałoby wynikać z treści przepisu, a przepis art. 166 żadnej wskazówki w tym względzie nie zawiera.Powyższe ograniczenie w myśl zdania pierwszego § 1 art. 166 k.c. nie ma zastosowania, jeżeli zbycie udziału we współwłasności (lub części tego udziału) nieruchomości rolnej ma miejsce między współwłaścicielami tej nieruchomości.Nasuwa się jednak pytanie, czy do tej ostatniej sytuacji unormowanej w zdaniu pierwszym § 1 art. 166 k.c. mają zastosowanie przepisy art. 163-165 k.c. o ograniczeniu podziału gospodarstw rolnych. Na pytanie to, wbrew odmiennemu stanowisku reprezentowanemu w obu rewizjach, należy udzielić odpowiedzi negatywnej z przyczyn następujących.Wykładni zdania pierwszego § 1 art. 166 k.c. nie można dokonywać w oderwaniu od zdania drugiego tego paragrafu oraz od § 2. Wszystkie te unormowania stanowią bowiem integralną całość objętą jednym artykułem i normują w sposób całościowy ograniczenia dopuszczalności zbycia ułamkowej części nieruchomości rolnej. Jeżeliby przyjąć, jak twierdzą skarżący, że z racji założeń i celów polityki rolnej do rozporządzeń, których przedmiotem jest część ułamkowa nieruchomości rolnej, z natury rzeczy powinny mieć zastosowanie ograniczenia dotyczące podziału gospodarstw rolnych przewidziane w przepisach art. 163-165 k.c., to wówczas unormowanie zawarte w § 2, nakazujące stosowanie wymienionych przepisów do zbycia ułamkowej części nieruchomości rolnej przez wyłącznego właściciela tej nieruchomości, stanowiłoby zbędne superfluum. Unormowanie to bowiem ma sens tylko w razie odrzucenia, jako zasady ogólnej, stosowania tych przepisów do sytuacji objętych przepisem art. 166 k.c.Bezpośrednią konsekwencją powyższego rozumowania jest przyjęcie, że przepisy o ograniczeniu podziału gospodarstwa rolnych nie mają zastosowania do sytuacji przewidzianych w zdaniu pierwszym § 1 art. 166. Skoro bowiem ustawodawca uznał za konieczne uczynić w § 2 wyraźną wzmiankę o stosowaniu ograniczeń przewidzianych w art. 163-165 k.c. do zbycia ułamkowej części nieruchomości rolnej przez wyłączenie właściciela, a zatem do sytuacji, która ze względu na skutki gospodarcze, polegające na zwiększeniu liczby współwłaścicieli tego samego areału, jest bardzo zbliżona do zbycia części gospodarstwa rolnego, to tym bardziej byłoby celowe - jeżeliby ustawodawca zamierzał w ten sam sposób uregulować kwestię tych ograniczeń - zamieszczenie takiej samej klauzuli w § 1 art. 166 w odniesieniu do sytuacji przewidzianych w zdaniu pierwszym, gdy zbycie części ułamkowej (udziału) ma miejsce pomiędzy współwłaścicielami nieruchomości rolnej, gdy zatem prowadzi ono do skutku wręcz przeciwnego, polegającego z reguły na integracji gospodarstwa rolnego. W tych warunkach niezamieszczenie w zdaniu pierwszym § 1 tego rodzaju klauzuli pozwala, zdaniem Sądu Najwyższego, na wysnucie prawidłowego wniosku opartego na argumencie z przeciwieństwa, że zbycie udziału we współwłasności nieruchomości rolnej dokonane pomiędzy jej współwłaścicielami nie podlega ograniczeniom dotyczącym podziału gospodarstw rolnych przewidzianych w art. 163-165 k.c.Prawidłowości powyższego wniosku nie podważa, wbrew odmiennemu zapatrywaniu skarżących, zaliczenie w § 2 ust. 3 rozporządzenia RM z dnia 28.XI.1964 r. (Dz. U. Nr 45, poz. 304) do gospodarstw rolnych również zespołów gruntów pochodzących z dwóch lub więcej nieruchomości rolnych stanowiących współwłasność kilku osób. Fakt, że dany zespół gruntów stanowi gospodarstwo rolne w rozumieniu przepisów kodeksowych przesądza wprawdzie o tym, że mają do niego zastosowanie przepisy o ograniczeniu podziału gospodarstw rolnych zawarte w art. 163-165 k.c., jednakże tylko w takim zakresie, w jakim te przepisy w danych okolicznościach mają w ogóle zastosowanie. Na rozstrzygnięcie więc zagadnienia, czy przepisy te mają zastosowanie do zbycia udziału w nieruchomości rolnej na rzecz jej współwłaściciela, okoliczność, że objęta tym udziałem fizyczna część nieruchomości wchodzi w skład gospodarstwa rolnego, nie może mieć żadnego wpływu. Rozstrzygnięcie to bowiem zależy wyłącznie od wykładni art. 166 § 1 ust. 1 k.c., którego brzmienie normujące dopuszczalność zbywania udziału pomiędzy współwłaścicielami nieruchomości rolnej nie wprowadza rozróżnienia, czy objęta udziałem fizyczna część tej nieruchomości wchodzi w skład gospodarstwa rolnego, czy też stanowi gospodarstwo samodzielne, czy wreszcie zbywca udziału nie posiada w ogóle fizycznie wydzielonej części nieruchomości rolnej, której jest współwłaścicielem. Stąd wykładnia tego przepisu nie może być uzależniona od istnienia tej czy innej z możliwych sytuacji faktycznych, lecz odwrotnie, wynik wykładni art. 166 będzie miała decydujący wpływ na właściwą ocenę prawną tych sytuacji i wynikających z nich skutków.Nie można pomijać, że ustawodawca, wprowadzając do kodeksu przepis art. 166, niewątpliwie zdawał sobie sprawę z tego, że w pewnych wypadkach zbycie udziału w nieruchomości rolnej może spowodować podział gospodarstwa rolnego. Aby temu zapobiec, zbycie udziału na rzecz osoby nie będącej współwłaścicielem nieruchomości rolnej uzależnił w zdaniu drugim § 1 od jednoczesnego zbycia w całości prowadzonego gospodarstwa rolnego. Natomiast zbycie udziału w takiej nieruchomości na rzecz jej współwłaściciela prowadzi z reguły do zmniejszenia liczby współwłaścicieli i w konsekwencji zmierza najczęściej nie do rozdrobnienia, lecz do integracji gospodarstwa rolnego, co odpowiada tendencjom polityki rolnej Państwa i co niewątpliwie zdecydowało o tym, że ustawodawca w zdaniu pierwszym § 1 art. 166 - odmiennie niż w zdaniu drugim § 1 i w § 2 - nie wprowadził żadnych ograniczeń zbywania udziałów w nieruchomościach rolnych między współwłaścicielami.Gwoli ścisłości należy jeszcze wyjaśnić, że podniesiony w obu rewizjach argument oparty na brzmieniu przepisu § 2 ust. 3 powołanego rozporządzenia jest na gruncie stanu faktycznego ustalonego w sprawie niniejszej chybiony. Przepis ten bowiem zaliczenie zespołu gruntów pochodzących z kilku nieruchomości rolnych, które stanowią współwłasność kilku osób, uzależnia od tego, by zespół tych gruntów przed dniem 5 lipca 1963 roku "stanowił odrębną całość gospodarczą, zorganizowaną przez współwłaściciela w ramach jego udziału we współwłasnościach poszczególnych nieruchomości rolnych". Otóż w sprawie niniejszej przesłanka ta nie została spełniona. Zostało bowiem w sposób niesporny ustalone, że pozwani T. przed 5 lipca 1963 roku mieli zorganizowane odrębne gospodarstwo rolne tylko na dwóch działkach oznaczonych nr Kw (...) i (...), natomiast na działce oznaczonej nr Kw (...), w której udział był przedmiotem kwestionowanej w pozwie transakcji, prowadzili od 1962 roku odrębne gospodarstwo rolne małżonkowie N. Nie ma tu również znaczenia okoliczność, że N. wydzieloną część działki oznaczoną nr Kw (...) objęli w posiadanie niezgodnie z treścią aktu nabycia, którego przedmiotem była niepodzielna połowa działki oznaczonej nr Kw (...), ponieważ według cyt. § 2 ust. 3 rozporządzenia decydujące znaczenie dla istnienia wymaganej w tym przepisie przesłanki ma sam fakt wprowadzenia na fizycznie wydzielonych częściach nieruchomości odrębnego gospodarstwa rolnego. Nieobjęcie przez T. gospodarstwem rolnym części działki oznaczonej nr Kw (...) sprawia, że działka ta nie może być uważana za składnik tego gospodarstwa w rozumieniu przepisów powołanego rozporządzenia. Oceny tej nie zmienia okoliczność przytoczona po raz pierwszy na rozprawie rewizyjnej, że T. z działki oznaczonej nr Kw. (...) posiadali nieznaczny kawałek gruntu, którego areał nie pozostaje w żadnym stosunku do wielkości przypadającego im udziału oraz do areału gospodarstwa rolnego prowadzonego na tej działce przez N.W wyniku powyższych rozważań Sąd Najwyższy uznał przyjętą w zaskarżonym wyroku wykładnię przepisu art. 166 k.c. za prawidłową, zarzut przeto obu rewizji skierowany na podważenie tego stanowiska okazał się chybiony.Aprobowana przez Sąd Najwyższy wykładnia przesądza jednocześnie o bezprzedmiotowości drugiego zarzutu skarżących, dotyczącego nieprzedstawienia notariuszowi do aktu zaświadczenia przewidzianego w art. 165 k.c. Skoro bowiem, jak to wyżej zostało wyjaśnione, do zbycia udziału w nieruchomości rolnej na rzecz jej współwłaściciela nie mają zastosowania przepisy o ograniczeniu podziału gospodarstw rolnych, to tym samym nie ma również zastosowania art. 165, który ma na celu ochronę realizacji tych przepisów i pozostaje z nimi w nierozerwalnym związku.Z powyższych przyczyn należało obie rewizje z mocy art. 387 k.p.c. oddalić.