II CR 167/70

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia Z. Wasilkowska. Sędziowie: J. Policzkiewicz (sprawozdawca), F. Wesely.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Przedsiębiorstwa Handlu Zagranicznego "P." w W. przeciwko Centrali Zaopatrzenia i Zbytu Przemysłu Prywatnego w W. Sp. z ogr. odp. - Oddział w Ł. o 100.118,75 zł, na skutek rewizji powoda od wyroku Sądu Wojewódzkiego dla m. Łodzi z dnia 24 grudnia 1969 r.zaskarżony wyrok w części orzekającej o kosztach procesu zmienił w ten sposób, że nie obciążył powodowego Przedsiębiorstwa tymi kosztami; w pozostałej części rewizję oddalił i nie obciążył powodowego Przedsiębiorstwa kosztami postępowania rewizyjnego.Uzasadnienie faktyczneDnia 3.XI.1966 r. pomiędzy Przedsiębiorstwem H.Z. "P." a Centralą Zaopatrzenia i Zbytu Przemysłu Prywatnego w W. Sp. z ogr. odp. została zawarta umowa o dostawę artykułów kaletniczych na eksport z terminem dostawy w I, II i III kwartale 1967 r., przy czym zastrzeżono, że obowiązują ogólne warunki dostaw w porozumieniu między kontrahentami.W związku z tym Centrala powierzyła wykonanie 50.000 pasków skórzanych do zegarka po 24,75 zł za sztukę Robertowi W. i 50.000 zł pasków skórzanych do zegarka po 18,50 zł za sztukę Antoniemu K. Mieli oni dostarczyć w I kwartale 1967 r. 30%, w II - 60% i w III - 10% zamówionego towaru.Zarówno Centrala względem "P.", jak i wytwórcy wobec Centrali zobowiązali się do zapłaty kar umownych za zwłokę w dostawie towaru w wysokości 0,5% dziennie od wartości opóźnionej dostawy.Przedsiębiorstwo "P." obciążyło Centralę karami za zwłokę w wykonaniu wyżej wymienionych dostaw i z tego tytułu w pozwie z dnia 19.XI.1968 r. wniosło o zasądzenie na jego rzecz od Centrali kwoty 100.118,75 zł z % i kosztami.Pozwana Centrala wniosła o oddalenie powództwa.W toku procesu Antoni K. i Robert W. wstąpili do sprawy jako interwenienci uboczni po stronie pozwanej Centrali.Sąd Wojewódzki wyrokiem z dnia 24.XII.1969 r. uwzględnił powództwo do wysokości kwoty 5.044 zł z 8%, oddalając je w pozostałej części. i zasądził zarazem tytułem kosztów procesu od powodowego Przedsiębiorstwa na rzecz pozwanej Centrali 2.325 zł, a na rzecz Roberta W. 1.576 zł i Antoniego K. 2.121 zł, wychodząc z następujących założeń. Cały zamówiony towar został dostarczony powodowemu Przedsiębiorstwu, które nie poniosło żadnej szkody z powodu opóźnienia dostaw. Opóźnienie W. dotyczyło jedynie 14.000 pasków dostarczonych w III zamiast w II kwartale 1967 r., a opóźnienie K. polegało na analogicznym przesunięciu dostaw 5.000 pasków. Opóźnienia te wynikły z nie zawinionego przez pozwaną Centralę i dostawców braku surowca. Z tych względów wysokość kar umownych, która według wyliczenia biegłego wynosi 100.877,50 zł, powinna być obniżona w myśl art. 484 § 2 k.c.W rewizji powodowe Przedsiębiorstwo wnosi o zmianę wyroku i całkowite uwzględnienie roszczeń, a ewentualnie o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, zarzucając:1) sprzeczność z zebranym materiałem co do ustalenia, że strona pozwana miała obiektywne trudności w terminowym wykonaniu umowy,2) naruszenie prawa materialnego przez obniżenie należnej kary umownej do symbolicznego minimum,3) naruszenie przepisów prawa procesowego przez nieuzasadnienie stopnia obniżenia kary oraz przez obciążenie skarżącej kosztami procesu.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje.Pierwszy zarzut nie jest słuszny. Ustalenie swoje co do obiektywnych trudności w terminowym wykonaniu umowy z powodu braku surowca oparł Sąd Wojewódzki na treści korespondencji strony pozwanej z Centralą Handlu Obuwiem - Wydział Skór o dostarczenie niezbędnej skóry, której pomimo wcześniejszego przydzielenia przez Wydział Przemysłu Prez. WRN strona pozwana nie otrzymała. W sprawie zaś nie ma żadnych danych, które by stwierdzały, że było inaczej. Zresztą strona powodowa przez cały czas procesu w I instancji nie kwestionowała twierdzeń pozwanej Centrali i interwenientów o tych trudnościach.Przechodząc do drugiego zarzutu rewizji, należy zauważyć, że w świetle orzecznictwa Sądu Najwyższego i aprobującej to orzecznictwo literatury prawniczej przepisy kodeksu zobowiązań o zmniejszeniu odszkodowania umownego (art. 85), a obecnie przepisu kodeksu cywilnego o zmniejszeniu kary umownej (art. 484 § 2), stosuje się do odszkodowania umownego przewidzianego w przepisach rozporządzenia RM z dnia 13.I.1958 r. w sprawie dostaw, robót i usług na rzecz jednostek państwowych (Dz. U. z 1963 r. Nr 26, poz. 158 z późn. zm.). Wprawdzie początkowo Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że zmniejszenie to nie może być ustalone poniżej minimum przewidzianego w tym rozporządzeniu (orzecz. z dnia 28.I.1965 r. II CR 518/64 - OSPiKA 1966 r., z. 7-8, poz. 164) ale potem uznał, że przepisy tego rozporządzenia (§ 29) nie stoją na przeszkodzie miarkowaniu wysokości odszkodowania umownego na zasadach ogólnych (art. 85 k.z., art. 484 § 2 k.c.) również poniżej wskazanego minimum (orzecz. z dnia 9.XI.1965 r. I CR 545/63 - OSPiKA 1967 r., z. 4, poz. 97). Również Sąd Najwyższy w obecnym składzie podziela to stanowisko.Te same względy przemawiają za tym, że także do odszkodowania umownego przewidzianego w przepisach rozporządzenia Ministra Handlu Zagranicznego z dnia 19.V.1965 r. w sprawie zasad i trybu udzielania przez państwowe jednostki handlowe zamówień na dostawy, roboty i usługi dotyczące artykułów przeznaczonych na eksport (Dz. U. Nr 21, poz. 136) stosuje się przepisy kodeksu cywilnego o karach umownych, przy czym dopuszczalne tu jest miarkowanie kary (art. 484 § 2 k.c.) poniżej minimum określonego w rozporządzeniu.Niezbędną przesłanką dochodzenia zapłaty kary umownej jest tylko takie niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania, za które dłużnik ponosi odpowiedzialność. Wskazuje na to brzmienie art. 483 § 1 i 484 § 1 k.c. w zestawieniu z ogólną zasadą wyrażoną w art. 471 k.c., która ocenia skutki niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązań od tego, czy są one następstwem okoliczności, za które dłużnik ponosi odpowiedzialność. Tak więc nie wystarcza np. samo opóźnienie w wykonaniu zobowiązania, ale trzeba nadto, aby dłużnik był w zwłoce (art. 476 k.c.).Pewne wątpliwości może natomiast budzić kwestia, czy jest tu także niezbędna druga przesłanka przewidziana w art. 471 k.c. w postaci istnienia szkody.Przyjęty na gruncie kodeksu zobowiązań pogląd, że brak szkody nie stoi na przeszkodzie dochodzeniu kary umownej, został zachwiany po wejściu w życie kodeksu cywilnego, a to ze względu na nie dość jasne brzmienie art. 484 § 2 zd. 1 k.c. w porównaniu z przepisem art. 84 § 1 k.z. Poglądy literatury prawniczej w tym przedmiocie nie są jednolite. Obok takich więc poglądów, które uważają, że kodeks cywilny nie wprowadził tu istotnych zmian, wysuwany jest także pogląd, według którego obecnie, jeżeli szkody nie ma w ogóle, klauzula kary umownej staje się bezprzedmiotowa. Takiego stanowiska można by bronić obecnie w odniesieniu do umów nie związanych bezpośrednio z uspołecznionym obrotem gospodarczym, i to tylko gdy strony nie zastrzegły inaczej.Jeżeli natomiast chodzi o obrót z udziałem jednostek gospodarki uspołecznionej, to posługiwanie się instytucją kar umownych podyktowane jest nie tylko jej funkcją kompensacyjną, ale służyć ma szerszym, ogólnym celom realizacji planów gospodarczych przez terminowe i rzetelne wykonywanie zaciągniętych zobowiązań.Nie oznacza to jednak, żeby brak szkody był tu bez znaczenia. Skoro bowiem art. 484 § 2 k.c. dopuszcza zmniejszenie kary umownej, gdy zobowiązanie zostało w znacznej części wykonane lub gdy kara umowna jest rażąco wygórowana, to tym samym brak szkody w tych wypadkach powinien mieć wpływ na zmniejszenie kary.Wychodząc z tych założeń, należy dojść do wniosku, iż okoliczność, że wierzyciel nie poniósł szkody z powodu niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania w obrocie uspołecznionym, nie pozbawia go prawa dochodzenia kary umownej od dłużnika (art. 484 § 1 k.c.), natomiast w warunkach przewidzianych w art. 484 § 2 k.c. okoliczność ta powinna być brana pod uwagę przy zmniejszeniu kary umownej.Skoro więc w sprawie niniejszej strona pozwana wykazała, że nieznaczne opóźnienie wykonania dostawy było usprawiedliwione, a powodowe Przedsiębiorstwo - jak samo przyznało - nie poniosło wskutek tego żadnej szkody, to w tych warunkach dokonane przez Sąd Wojewódzki obniżenie kary umownej nie jest nadmierne.Chociaż strona powodowa utrzymała się tylko w nieznacznej części ze swym żądaniem, nie powinna ona ponosić kosztów procesu. W myśl bowiem § 4 ust. 2 cyt. rozporządzenia z dnia 19.V.1965 r. zaniechanie dochodzenia odszkodowania umownego w całości lub części dopuszczalne jest w uzasadnionych wypadkach w zależności od zgody jednostki nadrzędnej nad jednostką zamawiającą. Brak tej zgody w danym wypadku pozbawiał stronę powodową możności ograniczenia swych roszczeń.Z tych względów na mocy art. 102 k.p.c. Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.