III CZP 46/69

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Policzkiewicz (sprawozdawca). Sędziowie: S. Gross, Z. Masłowski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Jana Ś. przeciwko Kazimierze K. o pozbawienie tytułu wykonawczego wykonalności, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Lublinie postanowieniem z dnia 22 maja 1969 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy spadkobierca zachowuje prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego należącego do spadku otwartego przed dniem 5 lipca 1963 r., jeżeli postanowieniem działowym z dnia 17 marca 1959 r. otrzymał na własność w naturze wydzieloną część tego gospodarstwa, lecz tej części ziemi nie objął w posiadanie przed dniem 5 lipca 1963 r. i nie trudni się rolnictwem (art. LVI § 1 lub art. LVI § 2 przep. wpr. k.c. w związku z art. 1059 § 1 pkt 3 k.c.)?"postanowił:nie udzielić odpowiedzi.Uzasadnienie faktyczneW sprawie Ns 523/57 Sąd Powiatowy w Puławach postanowieniem z dnia 17.III.1959 r. dokonał działu spadku po zmarłej w dniu 2.I.1932 r. Józefie S., obejmującego nieruchomość rolną w obszarze 4 ha 5083 m2 we wsi B. pow. puławskiego. Z nieruchomości tej Sąd Powiatowy przyznał na własność Janowi S. 3 ha 5.380 m2, Stanisławie S. - 2.998 m2 i Kazimierze K. - 6.705 m2, przy czym tytułem "spłat udziałów spadkowych i różnic" zasądził od Jana S. na rzecz Mikołaja S. 63.239 zł 26 gr i na rzecz Kazimiery K. 30.865 zł 58 gr, a od Stanisławy S. na rzecz Kazimiery K. 3.391 zł 47 gr, płatnych w ciągu roku od uprawomocnienia się orzeczenia.Postanowienie to uprawomocniło się wobec niezaskarżenia go.Kazimiera K., podjąwszy tytuł wykonawczy z tego postanowienia, wystąpiła w dniu 8.XI.1968 r. do komornika z wnioskiem egzekucyjnym o wydanie przyznanych jej działek gruntu przez usunięcie z nich Jana S. oraz o ściągnięcie od niego kwoty 30.865 zł 58 gr i 900 zł kosztów procesu.Jan S. w pozwie z 27.XI.1968 r. wnosił o uznanie, że tytuł ten co do zasądzonej kwoty 30.865 zł 58 gr z kosztami utracił moc prawną zgodnie z art. LXII § 1 przep. wpr. k.c. Twierdził przy tym, że Kazimiera K. zarówno w czasie, gdy toczyła się sprawa działowa, jak również później nie była i nie jest rolniczką, pracuje zaś jako niańka w mieście.Pozwana Kazimiera K. wnosiła o oddalenie powództwa.Sąd Powiatowy oddalił powództwo, wychodząc z założenia, że art. LXII § 1 przep. wpr. k.c. nie ma tu zastosowania, ponieważ pozwana zachowała prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego należącego do spadku, skoro w wyniku działu otrzymała część tego gospodarstwa zawierającą 79 arów ziemi, którą obecnie użytkuje.Wyrok ten powód zaskarżył rewizją, zarzucając m.in. naruszenie art. 4 i 5 k.p.c. oraz art. LXII § 1 przep. wpr. k.c. Twierdził przy tym, że pozwana dopiero po upływie blisko 10 lat od chwili działu zainteresowała się przyznaną jej ziemią i uzyskała w sprawie C 152/68 wyrok z dnia 3.IV.1968 r. nakazujący jemu wydanie jej ziemi.Sąd Wojewódzki odroczył rozprawę i przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia przytoczone na wstępie zagadnienie prawne.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje.Według art. LXII § 1 przep. wpr. k.c., jeżeli dział spadku nastąpił przed dniem wejścia w życie przepisów kodeksu cywilnego dotyczących dziedziczenia gospodarstw rolnych, pozostaje on w mocy, z tym jednak zastrzeżeniem, że spadkobiercy, którzy nie zachowali prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego, tracą prawo do nie uiszczonych jeszcze spłat z tytułu udziału w tym gospodarstwie oraz z tytułu przypadającego z gospodarstwa rolnego zachowku i nie pobranych dochodów.W przepisie tym nie ma natomiast mowy o dopłatach. Występujące w kodeksie cywilnym rozróżnienie między spłatami a dopłatami (art. 212 w związku z art. 1035) istniało również w poprzednio obowiązującym prawie (art. 152 § 4 i art. 162 § 1-2 post. spadk.).Rozróżnienie to nabiera specjalnego znaczenia, gdy w skład spadku wchodzi gospodarstwo rolne, a to ze względu na szczególne przepisy o dziedziczeniu gospodarstw rolnych, w których mowa jest o spłatach. Przewidują one możliwość obniżenia spłat (art. 1075 § 2 k.c., art. LXI § 2 przep. wpr. k.c.), nadają niektórym z nich postać świadczeń o charakterze alimentacyjnym (art. 1076 k.c., § 17 rozporządzenie RM z dnia 28.XI.1964 r. - Dz. U. Nr 45, poz. 304), a jeśli dział spadku nastąpił dawniej, przewidują ewentualność utraty prawa do spłat (art. LXII § 1 przep. wpr. k.c.).Celem tych przepisów jest zmniejszenie obciążenia finansowego spadkobiercy, pozostającego na spadkowym gospodarstwie rolnym, w stosunku do spadkobierców, którzy w wyniku działu spadku utracili więź z tym gospodarstwem. Te względy społeczno-gospodarcze nie wchodzą w grę, gdy na skutek działu spadku następuje podział gospodarstwa na części, różnicę zaś co do wysokości udziałów spadkowych zostają wyrównane przez dopłaty (por. uzasadnienie uchwały SN z dn. 21.IV.1967 r. III CZP 22/67 - OSNCP 1967 r., z. 12, poz. 212).Tak więc wobec brzmienia art. LXII § 1 przep. wkr. k.c., jak również niecelowości jego rozszerzającej wykładni z punktu widzenia założeń społeczno-gospodarczych - należy uznać, że przepis ten nie dotyczy dopłat zasądzonych w wyniku podziału spadkowego gospodarstwa rolnego.W konsekwencji tego zbędne jest udzielanie odpowiedzi na przedstawione pytanie, gdyż sprawa niniejsza dotyczy jedynie dopłaty, a nie innych należności, o jakich mowa w cyt. przepisie.Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.