III CZP 29/70

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz (sprawozdawca). Sędziowie: K. Piasecki, W. Markowski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Zenona C. przeciwko Skarbowi Państwa - Prezydium Powiatowej Rady Narodowej (Wydział Rolnictwa i Leśnictwa) w G. o zapłatę 5.632 zł, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Zielonej Górze postanowieniem z dnia 20 marca 1970 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"1. Czy Skarb Państwa, jako spadkobierca ustawowy gospodarstwa rolnego, odpowiada - łącznie z innymi spadkobiercami, nie dziedziczącymi gospodarstwa rolnego - za długi spadku nie związane z prowadzeniem gospodarstwa rolnego?2. W razie odpowiedzi twierdzącej - czy odpowiedzialnością za długi spadku, w szczególności związane z kosztami pogrzebu spadkodawcy, należy obciążyć wyłącznie Skarb Państwa, jeśli okaże się, że poza gospodarstwem rolnym do spadku nie wchodzi inny majątek?"postanowił udzielić następującej odpowiedzi:1.Skarb Państwa, jako spadkobierca ustawowy gospodarstwa rolnego, odpowiada wraz z innymi spadkobiercami nie dziedziczącymi gospodarstwa rolnego za długi spadku nie związane z prowadzeniem tego gospodarstwa - do wysokości wartości przejętego gospodarstwa. 2.Jeżeli spadek poza gospodarstwem rolnym nie obejmuje innych składników majątkowych, spadkobierca nie dziedziczący gospodarstwa rolnego, który poniósł koszty pogrzebu spadkodawcy, ma roszczenie regresowe do Skarbu Państwa o zwrot tych kosztów. Uzasadnienie faktycznePrzedstawione Sądowi Najwyższemu w trybie art. 391 k.p.c. zagadnienie prawne wyłoniło się na tle następującego stanu faktycznego.Powód Zenon C. żądał zasądzenia od pozwanego Skarbu Państwa - Prezydium Powiatowej Rady Narodowej (Wydział Rolnictwa i Leśnictwa) w G. kwoty 8.632 zł z odsetkami i kosztami procesu tytułem reszty kosztów pogrzebu rodziców. Koszty te według twierdzeń powoda wynosiły 11.632 zł, a ponieważ zamierza on wybudować matce nagrobek, żąda dodatkowo 3.000 zł. Na poczet tej kwoty pozwany Skarb Państwa wypłacił mu 6.000 zł, natomiast odmawia zapłaty pozostałej kwoty.Pozwany nie uznał powództwa i wniósł o jego oddalenie zarzucając, że poniesione przez powoda koszty pogrzebu obciążają powoda, jako spadkobiercę ogólnego, i nie są związane z prowadzeniem gospodarstwa rolnego, którego spadkobiercą stał się Skarb Państwa.Sąd Powiatowy w Głogowie wyrokiem z dnia 14.I.1970 r. uwzględnił żądanie pozwu do wysokości kwoty 5.632 zł, oddalając powództwo w pozostałej części. W uzasadnieniu swego rozstrzygnięcia Sąd Powiatowy ustalił, że w dniu 14.XII.1964 r. zmarł ojciec powoda Bolesław M. Powód odziedziczył po nim spadek, natomiast należący do tego spadku udział zmarłego w gospodarstwie rolnym o powierzchni 5,90 ha nabyła w całości żona zmarłego, Leonia M. W związku ze śmiercią Bolesława M. powód poniósł koszty pogrzebu oraz koszty wystawienia nagrobka. Stosownie do art. 922 § 3 i 1034 k.c. miał on więc roszczenie do swej matki o zwrot tych kosztów w stosunku do wielkości udziałów spadkobierców. Z chwilą śmierci Leonii M. dług ten wszedł w skład spadku po niej. Spadkobiercą Leonii M. jest powód, jednakże z wyłączeniem gospodarstwa rolnego o powierzchni 5,90 ha, które przypadło Skarbowi Państwa jako spadkobiercy ustawowemu. Koszty pogrzebu spadkodawczyni poniósł w całości powód. Koszty te również wchodzą w skład długów spadku obciążających spadkobierców w stosunku do wielkości ich udziałów w spadku. Sąd Powiatowy przyjął, że pozwany Skarb Państwa odpowiada za długi z tytułu pogrzebu Bolesława i Leonii małżonków M. w całości, a to z tego powodu, że odziedziczone przez niego gospodarstwo rolne wyczerpuje w całości aktywa spadku.Od wyroku Sądu Powiatowego wniósł rewizję pozwany Skarb Państwa, domagając się zmiany zaskarżonego wyroku i oddalenia powództwa bądź uchylenia tego wyroku i przekazania sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawnePrzechodząc do rozważenia budzących wątpliwość Sądu Wojewódzkiego zagadnień prawnych, zauważyć należy, co następuje.Zasady odpowiedzialności za długi spadkowe zostały zawarte w przepisach art. 1030-1034 k.c., a ponadto jeśli chodzi o dziedziczenie gospodarstw rolnych - w art. 1081 k.c. Ten ostatni przepis, jak to wynika wyraźnie z jego treści, normuje odpowiedzialność za długi spadku dopiero od chwili działu. W związku z tym mógłby się nasunąć wniosek, że skoro odpowiedzialność przed działem spadku normują ogólne przepisy, to wszyscy spadkobiercy, a więc również ci, którzy nie dziedziczą gospodarstwa rolnego, odpowiadają za wszystkie długi, czyli również za długi związane z prowadzeniem gospodarstwa rolnego.Jak to już podkreślono w doktrynie, wniosek taki nie byłby jednak uzasadniony. Zasada ogólna zawarta w art. 1034 § 1 zdanie pierwsze k.c. w odniesieniu do tych długów podlega bowiem modyfikacji wynikającej z art. 1081 k.c. Z tego względu przyjąć należy, że za długi związane z prowadzeniem gospodarstwa rolnego odpowiadają przed działem spadku tylko spadkobiercy dziedziczący gospodarstwo rolne, przy czym odpowiedzialność ta jest w tym okresie solidarna. Po dziale spadku obejmującego gospodarstwo rolne w miejsce zasady zawartej w art. 1034 § 2 k.c. wchodzą zasady zawarte w art. 1081 k.c.Jeżeli natomiast chodzi o inne długi, a więc nie związane z prowadzeniem gospodarstwa rolnego (do których należą również koszty pogrzebu spadkodawcy), to obciążają one wszystkich spadkobierców i to w okresie przed działem spadku solidarnie (art. 1034 § 1 k.c.), a po dziale spadku - w stosunku do wielkości ich udziałów (art. 1034 § 2 i 1081 zdanie ostatnie k.c.). Pogląd bowiem, że grupa długów nazwana w art. 1081 k.c. "innymi długami" nie obciąża gospodarstwa rolnego, lecz tylko pozostały majątek spadkowy, nie znajduje uzasadnienia w treści art. 1081 k.c., który odpowiedzialnością za inne długi obciąża wszystkich spadkobierców.W konkluzji tych wstępnych rozważań przyjąć należy, że długi związane z prowadzeniem gospodarstwa rolnego nie obciążają nigdy spadkobierców dziedziczących tylko na zasadach ogólnych, natomiast inne długi obciążają wszystkich spadkobierców. Stosownie do art. 1063 § 1 k.c. jeżeli ani małżonek spadkodawcy, ani żaden z jego krewnych powołanych do dziedziczenia z ustawy nie odpowiada warunkom przewidzianym do dziedziczenia gospodarstwa rolnego, gospodarstwo przypada Skarbowi Państwa, jako spadkobiercy ustawowemu. Skarb Państwa staje się więc z mocy ustawy spadkobiercą wchodzącego w skład spadku gospodarstwa rolnego, przy czym przyjąć należy, że odpowiedzialność jego za długi spadkowe opiera się na zasadach wyrażonych w art. 1081 k.c.Za długi spadkowe związane z prowadzeniem gospodarstwa rolnego odpowiada więc wyłącznie Skarb Państwa, a za inne długi spadku - na zasadach ogólnych łącznie z pozostałymi spadkobiercami nie dziedziczącymi gospodarstwa rolnego. Nie można bowiem uznać za trafny pogląd, wedle którego odpowiedzialność za inne długi obciąża jedynie spadkobierców dziedziczących spadek na zasadzie ogólnej. Pogląd ten nie znajduje bowiem uzasadnienia ani w art. 1063 k.c., ani też w przepisie art. 1081 k.c. Przepisy te wchodzą do zwartej grupy przepisów szczególnych o dziedziczeniu gospodarstw rolnych. Gdyby więc zamiarem ustawodawcy było ograniczenie odpowiedzialności Skarbu Państwa stającego się ustawowym spadkobiercą gospodarstwa rolnego tylko do długów spadku związanych z prowadzeniem tego gospodarstwa, to musiałoby to znaleźć wyraz w przepisach tego tytułu. Skoro zaś brak odmiennej zasady w przepisach kodeksu w tym zakresie, a art. 1081 k.c. wyraźnie stanowi, że odpowiedzialność za inne długi ponoszą wszyscy spadkobiercy na zasadach ogólnych - to dojść należy do wniosku, który jest konkluzją odpowiedzi na pierwsze z przedstawionych przez Sąd Wojewódzki zagadnień, że Skarb Państwa, jako spadkobierca ustawowy gospodarstwa rolnego, odpowiada wraz z innymi spadkobiercami nie dziedziczącymi gospodarstwa rolnego za długi spadku nie związane z prowadzeniem tego gospodarstwa, przy czym odpowiedzialność ta ograniczona jest stosownie do art. 1022 § 2 i 1031 § 2 zdanie pierwsze k.c. do wartości ustalonego w inwentarzu stanu wymienionego spadku.Drugie zagadnienie przedstawione przez Sąd Wojewódzki dotyczy kwestii określenia udziału mającego znaczenie dla odpowiedzialności za inne długi. W szczególności chodzi o to, jak należy rozumieć treść przepisu art. 1081 zdanie ostatnie k.c., przyjmującego zasadę, że za długi nie związane z prowadzeniem gospodarstwa rolnego ponoszą odpowiedzialność wszyscy spadkobiercy na zasadach ogólnych. Czy odpowiedzialność ta ma kształtować się w częściach odpowiadających udziałom, w jakich poszczególni spadkobiercy powołani są do dziedziczenia całego spadku, czy też kryterium tym ma być stosunek wartości, jaką dziedziczy każdy ze spadkobierców do wartości całego spadku, czy wreszcie podział odpowiedzialności za długi spadku nie związane z prowadzeniem gospodarstwa rolnego ma kształtować się stosownie do wartości przedmiotów spadkowych, jakie poszczególni współspadkobiercy przy dziale spadku otrzymali? Przedstawiając te trzy możliwe rozwiązania, w nauce prawa wypowiedziano słuszny pogląd, że jedynie przy przyjęciu ostatniego z wyżej przedstawionych poglądów dochodzi się do prawidłowej - z punktu widzenia społeczno-gospodarczego repartycji - odpowiedzialności za powyższe długi.Aczkolwiek zasada ta dotyczy sytuacji przewidzianej w art. 1081 k.c., a więc odpowiedzialności spadkobierców za długi spadkowe po dziale spadku, to jednak uznać należy, że w drodze analogii powinna ona mieć zastosowanie również do sytuacji objętej pytaniem Sądu Wojewódzkiego, a więc również wtedy, gdy Skarb Państwa staje się wyłącznym spadkobiercą gospodarstwa rolnego, pozostali zaś spadkobiercy dziedziczą na zasadzie ogólnej pozostały majątek spadkowy. Skoro zaś przy określaniu udziału mającego znaczenie dla odpowiedzialności za inne długi istotne znaczenie ma stosunek do wartości przedmiotów, jakie spadkobiercy otrzymują, to uznać należy, że w sytuacji, gdy w skład spadku poza gospodarstwem rolnym nie wchodzi inny majątek, a więc gdy spadkobierca nie dziedziczący gospodarstwa rolnego nie otrzymuje nic ze spadku, spadkobierca ten nie ponosi odpowiedzialności za te długi.Z przytoczonych wyżej zasad w odpowiedzi na drugie pytanie należało przyjąć, że jeżeli spadek poza gospodarstwem rolnym nie obejmuje innych składników majątkowych, spadkobierca nie dziedziczący gospodarstwa rolnego, który poniósł koszty pogrzebu spadkodawcy, ma roszczenie regresowe do Skarbu Państwa o zwrot tych kosztów.