III CRN 155/70

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz (sprawozdawca). Sędziowie: W. Markowski, F. Wesely.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym sprawy z wniosku Mariana J. o dział spadku po Antonim J., na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od postanowienia Sądu Wojewódzkiego w Poznaniu z dnia 2 grudnia 1969 r.,uchylił zaskarżone postanowienie w części oddalającej rewizję małoletniego Władysława J. oraz uchylił postanowienie Sądu Powiatowego w Szamotułach z dnia 14 lipca 1969 r. w punktach III, IV. V i VI i w tym zakresie przekazał sprawę Sądowi Powiatowemu w Szamotułach do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneSpadkodawca Antoni J. zmarł 10 marca 1966 r. Spadek po nim z mocy testamentu dziedziczą: jedną połowę - trzej synowie z I małżeństwa: Marian, Wacław i Bolesław J. w równych częściach, drugą zaś połowę - żona Marcjanna J. i syn z II małżeństwa, Władysław J., również w równych częściach. Władysław J. jest małoletni (ur. 20 czerwca 1953 r.). W spadku pozostało gospodarstwo rolne o powierzchni 12 ha 4773 m2. Gospodarstwo to w części przeznaczonej dla dzieci z I małżeństwa dziedziczy Marian J., który posiada kwalifikacje do prowadzenia gospodarstwa rolnego i złożył oświadczenie o gotowości prowadzenia tego gospodarstwa. Żona i syn z II małżeństwa dziedziczą gospodarstwo jak ogół spraw spadkowych. Gospodarstwo jest częściowo wydzierżawione, część zaś gruntów uprawia Marcjanna J., a pomaga jej syn Władysław.Postanowieniem z dnia 14 lipca 1969 r. Sąd Powiatowy w Szamotułach dokonał działu spadku po Antonim J. w ten sposób, że całe gospodarstwo rolne przyznał na własność Marianowi J., od którego zasądził spłatę na rzecz Marcjanny J. w kwocie 36.250 zł, płatnej w 4 ratach rocznych, poczynając od 1970 r., a na rzecz małoletniego Władysława J. spłatę po 450 zł miesięcznie, poczynając od daty objęcia gospodarstwa rolnego przez Mariana J. do daty uzyskania przez uprawnionego pełnoletności.Na skutek rewizji Marcjanny J. i Władysława J. Sąd Wojewódzki zmienił postanowienie Sądu Powiatowego o tyle, że zasądził od Mariana J. na rzecz Marcjanny J. z tytułu zwrotu zapłaconych przez nią długów spadkowych 23.121 zł, oddalił zaś rewizję w pozostałej części.Postanowienie Sądu Wojewódzkiego w Poznaniu z dnia 2.XII.1969 r. zaskarżył rewizją nadzwyczajną Minister Sprawiedliwości, wnosząc o uchylenie tego postanowienia w części oddalającej rewizję małoletniego Władysława J. i orzekającej o kosztach oraz o uchylenie postanowienia Sądu Powiatowego w Szamotułach z dnia 14 lipca 1969 r. w punktach III, IV, V i VI i o przekazanie sprawy w tym zakresie Sądowi Powiatowemu w Szamotułach do ponownego rozpoznania.Skarżący zarzuca rażące naruszenie art. 1075 § 1 k.c. i art. 1076 k.c. w związku z § 17 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28.XI.1964 r. w sprawie przenoszenia własności nieruchomości rolnych, znoszenia współwłasności takich nieruchomości oraz dziedziczenia gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 45, poz. 304).Uzasadnienie prawneRozpoznając rewizję nadzwyczajną, Sąd Najwyższy zważył, co następuje.Trafnie zarzuca skarżący, że oba Sądy nie miały na uwadze zachodzącego po stronie spadkobiercy Władysława J. zbiegu przesłanek decydujących o wysokości i sposobie uiszczenia spłaty na jego rzecz.Jak wynika z akt sprawy, Władysław J. od 1968 r., kiedy to ustał jego obowiązek szkolny, zajmuje się wyłącznie pracą w spadkowym gospodarstwie prowadzonym przez jego matkę. Okoliczność, że nie ukończył on jeszcze 18 lat, nie odbiera tej pracy charakteru pracy w gospodarstwie rolnym, skoro jest ona wykonywana stale i dotyczy wszystkich prac w tym gospodarstwie, jak to stwierdzili świadkowie Ł., K., D., P. Okoliczność, że praca Władysława J. w spadkowym gospodarstwie ma charakter stały, wynika również stąd, że poza nim i matką nie ma innych osób do pracy w tym gospodarstwie, nie zostało zaś stwierdzone, żeby Marcjanna J. korzystała z pracy najemnej. Jeżeli nadto Władysław J. nie przygotowuje się do innego zawodu, to mając na uwadze jego wiek w dacie dokonywania działu spadku i wskazane wyżej okoliczności dotyczące jego pracy w spadkowym gospodarstwie, nie można było przyjąć jako podstawy orzeczenia o spłacie na jego rzecz wyłącznie faktu, że dziedziczy on to gospodarstwo jako małoletni (art. 1076 k.c.), lecz należało uwzględnić zmiany, jakie zaszły od daty otwarcia spadku do daty dokonywania działu.Możliwość uwzględnienia takich zmian przewidziana jest w art. 1075 § 1 k.c., który to przepis wiąże fakt pracy w spadkowym gospodarstwie, mający wpływ na kwestię spłaty, nie z datą otwarcia spadku, lecz z datą dokonywania działu. W odniesieniu do spadkobierców małoletnich ma to takie znaczenie, że jeżeli nie pobierają oni w czasie określonym w tym przepisie nauki po ustaniu obowiązku szkolnego, a pracują w spadkowym gospodarstwie rolnym, to dopuszczalne jest co do spłaty na ich rzecz stosowanie art. 1075 § 1 k.c. Należy bowiem uznać, że jeżeli dany spadkobierca gospodarstwa rolnego odpowiada jednocześnie kilku przesłankom, to uprawnienie do spłaty może on oprzeć na tej z nich, która jest dla niego korzystniejsza.Nieuwzględnienie powyższego prowadziłoby do rozstrzygnięć krzywdzących tych spadkobierców, którzy - mimo że są faktycznie i wyłącznie rolnikami - byliby pozbawieni części swego udziału tylko z tej przyczyny, że do chwili działu nie uzyskali pełnoletności. W danym wypadku Władysław J., gdyby liczyć zasądzone na jego rzecz raty miesięczne od uprawomocnienia się postanowienia działowego, otrzymałby do dnia uzyskania pełnoletności tytułem spłaty kwotę 8.400 zł, a tymczasem jako rolnikowi należałaby mu się spłata w kwocie 47.238, 50 zł, licząc wg wartości spadku przyjętego do podziału przez Sąd Powiatowy.Słusznie również podkreślono w rewizji nadzwyczajnej, że oba Sądy pominęły okoliczności wynikające z zaświadczenia znajdującego się w aktach sprawy. W szczególności nie zostało przeprowadzone postępowanie w celu ustalenia, czy i w jakim stopniu stwierdzony u Władysława J. niedorozwój umysłowy ogranicza jego zdolność do pracy w ogóle. Gdyby takie ograniczenie istniało i stanowiło o inwalidztwie II grupy, to wtedy też miałby miejsce zbieg przesłanek: małoletności i trwałej niezdolności do pracy, co spowodowałoby ustalenie spłaty na jego rzecz na podstawie art. 1075 § 1 k.c.Z tych powodów, w uwzględnieniu w całości zarzutów i wniosków zawartych w rewizji nadzwyczajnej, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji postanowienia.