III CZP 42/70

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz (sprawozdawca). Sędziowie: W. Markowski, F. Wesely.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Józefy P., Michała S., Stanisławy T., Agnieszki M., Stefanii S. i Franciszka S. przeciwko Edwardowi S., Marcjannie S. i Kazimierzowi S., po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Rzeszowie postanowieniem z dnia 22 kwietnia 1970 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"I. Czy do uwzględnienia wniosku o stwierdzenie nabycia własności przez zasiedzenie części nieruchomości położonej na terenie miasta konieczne jest zezwolenie władzy administracyjnej przewidziane w art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 25 czerwca 1948 r. o podziale nieruchomości na obszarze miast i niektórych osiedli (Dz. U. Nr 35, poz. 240)?II. Jeżeli zezwolenie takie nie jest konieczne, to czy sąd orzekający może poprzestać na planie sytuacyjnym sporządzonym przez biegłego geodetę a zawierającym podział nieruchomości, z której wydzielona została część objęta zasiedzeniem, w wypadku odmowy zaopatrzenia tego planu przez władze miernicze w klauzulę o wpisaniu go do ewidencji składnicy geodezyjnej, przewidzianą w dekrecie z dnia 13 czerwca 1956 r. o państwowej służbie geodezyjnej i kartograficznej (Dz. U. Nr 25, poz. 115)?"postanowił udzielić następującej odpowiedzi:1.Do stwierdzenia nabycia własności przez zasiedzenie części nieruchomości położonej na terenie miasta nie jest konieczne zezwolenie władzy administracyjnej przewidziane w art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 25 czerwca 1948 r. o podziale nieruchomości na obszarze miast i niektórych osiedli (Dz. U. Nr 35, poz. 240). 2.W postępowaniu tym sąd może poprzestać na planie sytuacyjnym sporządzonym przez biegłego geodetę, a zawierającym określenie wydzielonej części nieruchomości objętej zasiedzeniem. Uzasadnienie faktyczneWnioskodawcy domagali się stwierdzenia, że strony nabyły na własność - w drodze zasiedzenia - nieruchomości obj. lwh 629 i 469 gm. kat. S. w granicach na gruncie posiadanych, przy czym jeśli chodzi o 2/3 części pgr 463/4 i 487/1 tej gminy katastralnej, to powinno nastąpić stwierdzenie zasiedzenia tylko na rzecz Michała S. i Józefy P. po połowie (co do dalszej 1/3 części orzeczono już stwierdzenie zasiedzenia w sprawie sygn. Ns I 540/67 na rzecz Jana S.).Sąd Powiatowy w Rzeszowie postanowieniem z dnia 7 października 1969 r. oddalił powyższy wniosek. Sąd ten stanął na stanowisku, że sporny grunt położony jest na terenie miasta Rzeszowa w dzielnicy S., dlatego też niezbędne jest zezwolenie władz administracyjnych - przewidziane w art. 5 ustawy z dnia 25.VI.1948 r. o podziale nieruchomości na obszarze miast i niektórych osiedli - na podział, jaki nastąpił na skutek zasiedzenia poszczególnych części powyższych nieruchomości, a ponieważ Prezydium MRN - Wydział Gospodarki Komunalnej i Mieszkaniowej decyzją z dnia 23 lipca 1969 r. G.K.M. III 113/43/69 odmówiło udzielenia takiego zezwolenia ze względu na to, że teren ten przeznaczony jest pod rozwój miasta R., przeto wniosek o zasiedzenie nie mógł być uwzględniony.Postanowienie powyższe zaskarżyli wnioskodawcy rewizją, w której powołując się na podstawy z art. 368 pkt 1, 3, 4 i 5 k.p.c. wnieśli o zmianę tego postanowienia i o orzeczenie zgodnie z wnioskiem lub o uchylenie tegoż postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi Powiatowemu do ponownego rozpoznania.W rewizji swej wnioskodawcy zarzucili, że odmowa władz administracyjnych na powyższy podział jest nieuzasadniona. Strony bowiem dokonały podziału przed z górą 30 laty, nabycie własności nastąpiło tu przez sam upływ czasu, a postanowienie Sądu stwierdza jedynie powyższy fakt, określając powierzchnię i granice działek powstałych w wyniku fizycznego podziału na gruncie. Poza tym przepisy prawa cywilnego (k.c.) nie przewidują takiego wymagania. Ponadto wnioskodawcy powołali się w rewizji na dołączoną do akt sprawy decyzję Prezydium WRN w Rzeszowie z dnia 5.III.1969 r. G.K.M. III-664/79/68, w której Prezydium to wyraziło pogląd, że w sprawach o zasiedzenie nie jest wymagane zezwolenie przewidziane w art. 5 cytowanej wyżej ustawy.Przy rozpoznaniu rewizji nasunęły się Sądowi Wojewódzkiemu w Rzeszowie podane wyżej budzące poważne wątpliwości zagadnienia prawne, które w trybie art. 391 k.p.c. Sąd ten przekazał Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia.Uzasadnienie prawneRozważając powyższe zagadnienia, stwierdzić należy, co następuje.Stosownie do art. 5 ustawy z dnia 25.VI.1948 r. o podziale nieruchomości na obszarach miast i niektórych osiedli (Dz. U. Nr 35, poz. 240 z późn. zm.) - na podział nieruchomości położonych w granicach przewidzianych w art. 2 tej ustawy konieczne jest uzyskanie zezwolenia właściwej władzy administracyjnej. Warunek ten jest bezwzględną przesłanką ważności wszelkich umów a) o przeniesienie prawa własności części nieruchomości, b) umów o zniesienie współwłasności przez podział nieruchomości (przy czym należy uznać, że dotyczy to także działu spadku i podziału majątku, który stanowił przedmiot wspólności ustawowej małżeńskiej) oraz c) umów o ustanowienie lub przeniesienie prawa użytkowania części nieruchomości, jeżeli na nich istnieją lub mają być wzniesione budynki o charakterze stałym.Ograniczenia powyższe dotyczą także w drodze analogii podziału użytkowania wieczystego. Aczkolwiek art. 5 ust. 2 powołanej ustawy uznaje za nieważne umowy zawarte bez uprzedniego zezwolenia, jeżeli w wyniku ich miałby nastąpić podział nieruchomości, to jednak tak w nauce prawa, jak i w orzecznictwie nie ma wątpliwości, że zezwolenie władzy administracyjnej jest konieczne również wtedy, gdy podział taki ma nastąpić na podstawie orzeczenia sądu. W danym wypadku w grę wchodzą w rzeczywistości postanowienia sądu znoszące współwłasność nieruchomości, postanowienie działowe, jak również postanowienie o podziale majątku, który stanowił przedmiot wspólności ustawowej małżonków, jeżeli w wyniku takich postanowień ma nastąpić podział nieruchomości położonych w granicach miast i osiedli wymienionych w art. 2 omawianej ustawy.Wniosek ten potwierdza również treść art. 620 k.p.c., w myśl którego jeżeli wymagane jest zatwierdzenie planu podziału nieruchomości przez państwowy organ administracyjny, to sąd przesyła sporządzony przez biegłego plan zaprojektowanego podziału temu organowi do zatwierdzenia. Przepis ten, dotyczący postępowania o zniesienie współwłasności, ma również zastosowanie do działu spadku (art. 688 k.p.c.), a także do podziału majątku wspólnego po ustaleniu wspólności ustawowej małżeńskiej (art. 567 § 3 w związku z art. 688 k.p.c.). We wszystkich wymienionych wypadkach zezwolenie organu administracyjnego na podział nieruchomości miejskiej ma charakter zatwierdzenia podziału nieruchomości według zaproponowanego przez biegłego planu. Powyższe zasady nie odnoszą się jednak do postępowania stwierdzającego nabycie własności części nieruchomości uzyskanej przez zasiedzenie. W tym wypadku bowiem postanowienie sądu ma jedynie charakter deklaratoryjny. Stwierdza ono jedynie, że wnioskodawca nabył w drodze zasiedzenia daną nieruchomość lub jej część wobec powstania przesłanek ustawowych. Nabycie nieruchomości następuje tutaj w sposób pierwotny, z mocy samego prawa. Prowadzi to w konsekwencji do wniosku, że podział nieruchomości miejskiej, jaki powstał w wyniku zasiedzenia jej części przez jednego lub kilku posiadaczy samoistnych, nastąpił również z mocy samego prawa.Wypadek taki nie da się zaś wyprowadzić w drodze wykładni z treści art. 5 omawianej ustawy. Odmienne stanowisko musiałoby wynikać z wyraźnego unormowania ustawowego, tak jak to wynika np. z art. 178 k.c. w odniesieniu do nieruchomości rolnych, w myśl którego nie można nabyć przez zasiedzenie w ogóle takiej nieruchomości, jeżeli według przepisów o ograniczeniu podziału gospodarstw rolnych zbycie tej części byłoby niedopuszczalne.Drugie z przedstawionych zagadnień, jak należy wnosić, nasunęło się Sądowi Wojewódzkiemu w związku z uchwałą Sądu Najwyższego z dnia 28.I.1967 r. (OSNCP 1967, poz. 170), w której zastrzeżono, że plan podziału nieruchomości zaopatrzony w klauzulę o wpisaniu go do ewidencji i składnicy geodezyjnej na podstawie dekretu z dnia 13 czerwca 1956 r. o państwowej służbie geodezyjnej i kartograficznej (Dz. U. Nr 25, poz. 115), ale nie mający charakteru mapy przedstawiającej podział nieruchomości, dokonany w trybie ustawy z dnia 25.VI.1948 r. o podziale nieruchomości na obszarach miast i osiedli (Dz. U. Nr 35, poz. 240), nie zastępuje zezwolenia na podział nieruchomości wymaganej przez art. 5 tej ostatniej ustawy. Wydaje się więc, że Sąd Wojewódzki w razie uznania, że zezwolenie na podział nieruchomości przewidziane w art. 5 ustawy z dnia 25.VI.1948 r. nie jest potrzebne, szuka wyjścia pośredniego, "które miałoby polegać na poprzestaniu na planie sytuacyjnym sporządzonym przez biegłego geodetę a zawierającym podział nieruchomości, z której wydzielona została część objęta zasiedzeniem".Odpowiedź na powyższe pytanie wynika już z rozstrzygnięcia pierwszego z przedstawionych zagadnień. Skoro bowiem zezwolenie na podział nieruchomości miejskiej nie jest potrzebne, to sąd w toku postępowania o stwierdzenie nabycia części nieruchomości powinien ustalić położenie, granice i obszar tej części na podstawie planu sporządzonego przez władze miernicze lub biegłego geodetę. Okoliczność, że władze te odmawiają zaopatrzenia tego planu w klauzulę o wpisanie go do ewidencji składnicy geodezyjnej - a to wobec zajęcia nietrafnego stanowiska, że w omawianym wypadku konieczne jest zezwolenie na podział przewidziane w art. 5 powołanej wyżej ustawy - nie może mieć w tym wypadku istotnego znaczenia dla dalszego postępowania o stwierdzenie zasiedzenia.Z przytoczonych wyżej względów, na przedstawione pytanie udzielono odpowiedzi jak w sentencji uchwały.