III CZP 85/69

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz (sprawozdawca) Sędziowie: Z. Trybulski, W. Markowski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Barbary L. przeciwko Antoniemu D. i Emilii D. o zniesienie współwłasności nieruchomości, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Katowicach postanowieniem z dnia 3 października 1969 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy w sprawach o zniesienie współużytkowania wieczystego lub przy dziale spadku, w skład którego wychodzą tereny na prawie wieczystego użytkowania, niezbędna jest zgoda właściwego organu prezydium rady narodowej i w jakiej formie?"udzielił następującej odpowiedzi:W sprawach o zniesienie współużytkowania wieczystego oraz w sprawach o dział spadku obejmującego takie prawo zgoda na podział ze strony właściwego organu predyzdium rady narodowej, powołanego w myśl art. 2 ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach (jednolity tekst: Dz. U. z 1969 r. Nr 22, poz. 159) do gospodarowania terenami, nie jest potrzebna. Uzasadnienie faktycznePrzedstawione przez Sąd Wojewódzki w Katowicach w trybie art. 391 k.p.c. budzące wątpliwość zagadnienie prawne wynikło na tle następującego stanu faktycznego.Właścicielem nieruchomości położonej w Cieszynie o powierzchni 4 a 99 m2 jest Skarb Państwa, który na podstawie umowy notarialnej ustanowił na tej parceli prawo wieczystego użytkowania na rzecz Pawła i Antoniny małżonków K. po połowie.Jednocześnie na podstawie umowy sprzedaży małżonkowie K. stali się po połowie współwłaścicielami budynku, stanowiącego odrębną własność budynkową.Aktem notarialnym z dn. 29.X.1968 r. Antonina K. przeniosła swój udział w użytkowaniu wieczystym oraz we współwłasności budynku na rzecz Antoniego i Emilii Marii małżonków D. W dniu 16.IV.1964 r. zmarł Paweł K., a jego spadkobierczynią stała się Barbara L., która wystąpiła do Sądu Powiatowego w Cieszynie o zniesienie współużytkowania i współwłasności.Postanowieniem z dnia 19 czerwca 1969 r. Sąd Powiatowy w Cieszynie, dokonując działu spadku po Pawle K. oraz zniesienia współwłasności budynku i prawa użytkowania wieczystego całą nieruchomość, przyznał wnioskodawczyni Barbarze L., zasądzając od niej na rzecz współużytkowników i współwłaścicieli małżonków D. opłaty.Od powyższego postanowienia wniosły rewizje obie strony. Wątpliwość Sądu Wojewódzkiego w Katowicach sprowadza się do pytania, czy w sprawie niniejszej, która dotyczy zniesienia współwłasności nieruchomości budynkowej i współużytkowania wieczystego oraz działu spadku, w skład którego wchodzą tereny objęte prawem użytkowania wieczystego, konieczna jest zgoda właściwego organu prezydium rady narodowej i w jakiej formie, a ponadto czy konieczny jest w takiej sprawie udział Skarbu Państwa jako uczestnika postępowania.Przechodząc do rozważenia powyższego zagadnienia, zauważyć należy na wstępie, że zagadnienie to nie doczekało się dotychczas rozstrzygnięcia przez Sąd Najwyższy. Było ono natomiast przedmiotem rozważań w literaturze prawniczej, przy czym zarysowały się na ten temat dwa stanowiska. Wedle pierwszego poglądu, dla zniesienia współużytkowania wieczystego i podziału terenu objętego tym prawem między współużytkowników wieczystych niezbędna jest zgoda właściwego organu prezydium rady narodowej. Natomiast według poglądu drugiego zgoda taka, zarówno jeśli chodzi o czynności sądowe jak i umowne, których przedmiotem jest zniesienie lub podział tego prawa, nie znajduje uzasadnienia w obowiązujących przepisach prawa.Odpowiedzi na przedstawione pytanie należy szukać przede wszystkim w charakterze prawa użytkowania wieczystego. Prawo to, jak już wyjaśnił Sąd Najwyższy w uchwale III CZP 98/68 z dnia 22.X.1968 r. (OSNCP 1969, poz. 188), zawiera istotne cechy różniące je od prawa własności i od ograniczonych praw rzeczowych. Jest ono nową postacią prawa rzeczowego o odrębnej od tych praw treści, jednakże instytucja ta bliższa jest raczej własności poniżej ograniczonemu prawu rzeczowemu użytkowania. Istotną cechą użytkowania wieczystego, różniącą je od ograniczonego prawa rzeczowego użytkowania, a zbliżającą je do prawa własności, jest między innymi zbywalność tego prawa. Stosownie bowiem do art. 233 k.c., w granicach określonych przez ustawę i zasady współżycia społecznego oraz przez umowę o oddanie terenu państwowego w użytkowanie wieczyste użytkownik może nie tylko korzystać z terenu z wyłączeniem innych osób, lecz również w tych samych granicach swoim prawem rozporządzać.Analogiczne sformułowanie uprawnień użytkownika wieczystego zawiera art. 5 ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach (tekst jedn.: Dz. U. z 1969 r. Nr 22, poz. 159), a także art. 11 ust. 2 tej ustawy.Z przepisów art. 233 i art. 237 k.c. oraz art. 11 ust. 2 ustawy o gospodarce terenami w miastach i osiedlach wynika, że prawo użytkowania wieczystego może być przeniesione w drodze czynności prawnej na inną osobę tak jak prawo własności, z tym tylko dodatkowym zastrzeżeniem, że do skuteczności tego prawa konieczny jest wpis do księgi wieczystej. Wpis ma więc w tym wypadku charakter konstytutywny.Te same zasady dotyczą oczywiście przeniesienia także udziału w prawie użytkowania wieczystego.Zarówno z przepisów kodeksu cywilnego normujących instytucję użytkowania wieczystego jak i z przepisów powołanej wyżej ustawy o gospodarce terenami w miastach i osiedlach nie wynika, by dla skuteczności przeniesienia prawa użytkowania wieczystego lub tylko udziału w takim prawie była potrzebna zgoda organu do spraw gospodarki komunalnej i mieszkaniowej prezydium rady narodowej.Z zasady, że prawo użytkowania wieczystego jest prawem zbywalnym, wynika konsekwentnie dalszy wniosek, a mianowicie że prawo to może być przeniesione nie tylko w drodze czynności cywilnoprawnej, ale również może ono przejść na inne osoby w drodze dziedziczenia ustawowego lub testamentowego oraz na podstawie orzeczenia sądu. W tym ostatnim wypadku w grę wchodzi przede wszystkim przeniesienie lub podział tego prawa w postępowaniu działowym lub w postępowaniu zmierzającym do zniesienia prawa istniejącego między współużytkownikami wieczystymi. Również w tych wypadkach brak w kodeksie cywilnym oraz w ustawie z 14 lipca 1961 r. przepisu, z którego wynikałby ustawowy warunek zgody ze strony właściwego organu administracyjnego.Argumentem, który miałby przemawiać za koniecznością takiej zgody, nie może być okoliczność, że Skarb Państwa pozostaje nadal właścicielem terenu objętego prawem użytkowania wieczystego. Przede wszystkim zauważyć należy, że przedmiotem rozporządzenia nie jest w tym wypadku rzecz, lecz tylko prawo na tej rzeczy przysługujące osobie trzeciej.W omawianym zaś zakresie artykuły 233 i 237 k.c., a także przepisy ustawy lipcowej nie wprowadzają szczególnego ograniczenia. Trafnie podkreślono w literaturze prawniczej, że klauzula zawarta w art. 240 k.c. stanowi dostateczny środek mający na celu zapewnienie zgodnego z przeznaczeniem terenu korzystania z niego po dokonaniu podziału współużytkowania i usuwa potrzebę ingerowania w funkcjonalną sferę cywilnoprawnego stosunku.Zauważyć przy tym należy, że stosownie do art. 21 ustawy lipcowej organowi do spraw gospodarki komunalnej i mieszkaniowej prezydium rady narodowej przysługuje prawo rozwiązania w każdym razie umowy użytkowania wieczystego w drodze decyzji administracyjnej w wypadku korzystania z terenu w sposób oczywiście sprzeczny z jego przeznaczeniem.Wychodząc więc z powyższych zasad, należy w konkluzji stwierdzić, że w sprawach o zniesienie współużytkowania wieczystego oraz w sprawach o dział spadku obejmującego takie prawo nie jest potrzebna zgoda właściwego organu administracji na przeniesienie lub podział tego prawa, jak również wzywanie tego organu w charakterze uczestnika postępowania.Zauważyć jednak należy, że prawo użytkowania wieczystego podlega - analogicznie jak i prawo własności - szczególnym ograniczeniom w zakresie obrotu i podziału. W szczególności jeżeli np. w wyniku zniesienia współużytkowania miałby nastąpić podział terenu położonego na obszarze miast i osiedli, to skuteczność takiego podziału uzależniona będzie od uprzedniego pozwolenia organu administracyjnego przewidzianego w art. 5 ustawy z dnia 25.VI.1948 r. o podziale nieruchomości na obszarach miast i niektórych osiedli (Dz. U. Nr 35, poz. 240). Chodzi tu jednak nie o zgodę organu reprezentującego Skarb Państwa jako właściciela terenu, tzn.: zgodę o charakterze cywilnoprawnym, lecz o zezwolenie administracyjne, oparte na szczególnej podstawie oraz na innych kryteriach prawnych.