III CZP 22/70

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes J. Pawlak. Sędziowie: W. Bryl, J. Ignatowicz (sprawozdawca), J. Majorowicz, E. Mielcarek, J. Pietrzykowski, Z. Trybulski.SentencjaSąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej R. Wyrzykowskiego, w sprawie z wniosku Czesławy N. o stwierdzenie nabycia spadku po Czesławie N., po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Najwyższy postanowieniem z dnia 17 marca 1970 r. do rozstrzygnięcia składowi siedmiu sędziów SN:"Czy szczególne zasady dziedziczenia przewidziane w art. 1086-1088 k.c. dotyczą wyłącznie wkładu gruntowego pozostawionego w spadku po członku rolniczej spółdzielni produkcyjnej, czy też stosują się one również w wypadku, gdy spadkodawcą jest nie będący członkiem rolniczej spółdzielni produkcyjnej właściciel gruntu wniesionego do spółdzielni jako wkład gruntowy przez inną osobę?"uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:W wypadku, gdy nieruchomość rolna została wniesiona do rolniczej spółdzielni produkcyjnej tytułem wkładu gruntowego przez osobę, która nie jest jej właścicielem, dziedziczenie prawa własności tej nieruchomości w razie śmierci właściciela nie będącego członkiem wymienionej spółdzielni podlega zasadom właściwym dla dziedziczenia gospodarstw rolnych (art. 1059 i nast. k.c.). Uzasadnienie faktyczneNa tle sformułowania art. 1087 k.c., który określa zasady dziedziczenia wkładu gruntowego w rolniczej spółdzielni produkcyjnej, wyłoniła się w doktrynie wątpliwość, czy zasady te odnoszą się do dziedziczenia tylko po członku rolniczej spółdzielni produkcyjnej, czy także po właścicielu nieruchomości rolnej, który nie jest członkiem takiej spółdzielni, ale którego nieruchomość została wniesiona jako wkład przez inną osobę (z reguły przez posiadacza samoistnego). Inaczej mówiąc, wątpliwość ta sprowadza się do pytania, czy przepisy art. 1087 k.c. mają niejako charakter podmiotowy, bo regulują dziedziczenie po członku rolniczej spółdzielni produkcyjnej, czy też - wychodząc z założenia przedmiotowego - określają zasady dziedziczenia wkładu jako takiego, a więc niezależnie od tego, kto jest właścicielem przedmiotu tego wkładu: członek spółdzielni czy osoba trzecia.Sformułowanie art. 1087 k.c., który mówi bezosobowo o dziedziczeniu wkładu ("wkład gruntowy w rolniczej spółdzielni produkcyjnej dziedziczą"), mogłoby przemawiać za tą ostatnią wykładnią. Bliższa jednak analiza całokształtu przepisów o dziedziczeniu nieruchomości rolniczych w powiązaniu z zasadami, na jakich oparte jest uregulowanie w ustawie o spółdzielniach i ich związkach rolniczych spółdzielni produkcyjnych, a także spojrzenie z innego jeszcze punktu widzenia na samo brzmienie art. 1087 prowadzą do wniosków odmiennych.Rozpoczynając od wykładni językowej art. 1087 k.c., należy przede wszystkim zwrócić uwagę, że mówi on o dziedziczeniu własności nieruchomości stanowiącej przedmiot tego wkładu, te zaś dwa pojęcia, tj. wkład gruntowy i własność nieruchomości, bynajmniej nie zachodzą na siebie. W szczególności wkład należy zawsze do członka, własność zaś rzeczy stanowiącej jego przedmiot może należeć do innej osoby. Sam wkład nie jest więc samodzielnym prawem, ma bowiem także treść, jaką reprezentuje kryjące się za nim prawo do rzeczy stanowiącej jego przedmiot. Z tym jeszcze uzupełnieniem, że ponadto z wkładem łączy się roszczenie o wycofanie ze spółdzielni jego przedmiotu po ustaniu członkostwa bez względu na to, czy i jakie prawo przysługuje członkowi do tego przedmiotu. Określenie: "dziedziczenie wkładu" jest więc pewnym skrótem myślowym i oznacza przejście na spadkobiercę prawa, jakie przysługiwało zmarłemu członkowi do przedmiotu wkładu, oraz roszczenia o wycofanie tego przedmiotu ze spółdzielni. Dziedziczenie wkładu jest więc pojęciowo aktualne tylko w powiązaniu z osobą członka jako spadkodawcy, jest zaś bezprzedmiotowe, gdy chodzi o spadkobranie po jakiejkolwiek innej osobie, choćby nawet była ona właścicielem przedmiotu wniesionego jako wkład.Wykładnia powyższa znajduje potwierdzenie w całokształcie przepisów kodeksu cywilnego o dziedziczeniu gospodarstw rolnych, przepisów ustaw o spółdzielniach i ich związkach oraz przepisów o rolniczych spółdzielniach produkcyjnych.Jeśli chodzi o pierwsze z tych przepisów, to podstawowym ich założeniem jest dążenie do tego, aby nieruchomości rolne przechodziły w drodze spadkobrania na osoby mające kwalifikacje do prowadzenia gospodarstwa rolnego, a wkłady w rolniczych spółdzielniach produkcyjnych na osoby z tymi spółdzielniami związane (na członków, domowników spadkodawcy). Wykładnia odmienna od reprezentowanej w niniejszej uchwale - tzn. przyjmująca, że dziedziczenie nieruchomości rolnej, stanowiącej przedmiot wkładu, po właścicielu, który nie jest członkiem spółdzielni, do której wkład ten został wniesiony przez inną osobę, podlega zasadom art. 1087 k.c. - z reguły godziłaby w te założenia, bo tylko w odosobnionych wypadkach znajdowałyby się w gronie spadkobierców po takim właścicielu osoby, które odpowiadałyby wymaganiom art. 1087 k.c., zupełnie bowiem tylko wyjątkowo krewni (dzieci, rodzeństwo) właściciela, który nie ma związku z rolniczą spółdzielnią produkcyjną, lub jego małżonek należą do tej spółdzielni. W konsekwencji więc nieruchomość, o jakiej mowa, przechodziłaby w drodze spadkobrania na państwo (art. 1063 § 1 k.c.), tego jednak kodeks nie traktuje jako zasady, lecz jako konieczność wywołaną brakiem osób mogących dziedziczyć nieruchomości rolne.Przechodząc do przepisów o rolniczych spółdzielniach produkcyjnych, należy podkreślić, że tylko wykładnia przyjęta w niniejszej uchwale harmonizuje z zasadami, jakie leżą u ich podstawy. Z przepisów tych mianowicie niedwuznacznie wynika, że chronią one - i to w sposób możliwie najbardziej pełny - prawo własności gruntów wniesionych jako wkład nie tylko wtedy, gdy prawo to należy do członka, ale także, a nawet przede wszystkim wtedy, gdy przysługuje ono osobie trzeciej, której grunt został bez jej udziału wniesiony do spółdzielni. Wprawdzie także na skutek takiego wniesienia powstaje dla rolniczej spółdzielni produkcyjnej prawo użytkowania, ale dalsze trwania tego prawa zależy wyłącznie od woli właściciela gruntu, może on bowiem każdej chwili grunt ten wycofać ze spółdzielni, a także swobodnie nim rozporządzać (art. 105 w związku z art. 102 ustawy). Dodać przy tym wypada, że takie unormowanie stanowi wyraz nie tylko należycie pojętej ochrony interesów właścicieli, ale także spółdzielczości produkcyjnej, bo niewątpliwie taka ochrona własności sprzyja wnoszeniu gruntów do spółdzielni za milczącą aprobatą właścicieli.Wykładnia odmienna od przyjętej w niniejszej uchwale praktycznie wyłączałaby - wbrew powyższym założeniom - możliwość rozporządzania w opisanych warunkach przez właściciela swoim gruntem na wypadek śmierci, jak również ustawowe dziedziczenie po nim przez jego najbliższych. Jak to bowiem już zaznaczono, po spadkodawcy, który sam nie jest członkiem spółdzielni, do jakiej został wniesiony jego grunt, tylko wyjątkowo mogą pozostać spadkobiercy, którzy bądź są członkami tej spółdzielni, bądź pracują w jej gospodarstwie rolnym. Można by wprawdzie wysunąć sugestię, że spadkobiercy takiego właściciela mogą skorzystać z możliwości przewidzianej w art. 1087 § 2 k.c. i w terminie 6 miesięcy od otwarcia spadku wstąpić do spółdzielni, ale realizacja takiej sugestii albo godziłaby w zasadę dobrowolności wstępowania do spółdzielni, albo też prowadziłaby do zwykłej fikcji. Spadkobierca bowiem właściciela nieruchomości wniesionej tytułem wkładu gruntowego przez inną osobę, nie mający skłonności do pozostawania w spółdzielni, wstępowałby najpewniej do niej tylko po to, aby zapewnić sobie prawo dziedziczenia ojcowizny, a następnie - po uzyskaniu przymiotu spadkobiercy - występowałby ze spółdzielni, wycofując swój wkład.Należy wreszcie zwrócić uwagę na przepis art. 1087 § 3 k.c., w myśl którego przepisy paragrafów poprzedzających o dziedziczeniu wkładu gruntowego "dotyczą również działki przyzagrodowej i siedliskowej, jeżeli należą one do spadku". Sformułowanie to, a ściśle wzmianka o działce, która "należy" do spadku, może bowiem sugerować, że chodzi o przynależność takiej działki do spadku po jej właścicielu niezależnie od tego, czy jest on członkiem spółdzielni, gdyż poza szczególnym, nie unormowanym przez kodeks wypadkiem dziedziczenia posiadania jako składnik spadku ustawa traktuje - jeśli chodzi o nieruchomości - prawo własności (por. m.in. art. 922 § 2, 1037 § 2, 1069 k.c.). Sugestię tę należy jednak odrzucić, przemawia bowiem przeciwko niej cel przepisu art. 1087 § 3 k.c. wynikający ze swoistości stosunków między rolniczymi spółdzielniami produkcyjnymi a jej członkami. Mianowicie w spółdzielniach tych zarówno statuty jak i praktyka, odnoszące się do działek przyzagrodowych i siedliskowych, nie są jednolite. Obok bowiem działek mających takie przeznaczenie, zatrzymanych przez członków z areału ich gruntów, a więc stanowiących nadal ich własność, występują też - również zresztą często - działki wydzielone z areału gruntów spółdzielni (państwowych lub członkowskich). Oczywiście członkowi, który uzyskał taką działkę, nie przysługuje do niej prawo własności, lecz prawo o charakterze obligacyjnym, będące poza tym prawem czasowym. Do tej właśnie praktyki (jedynej możliwej w spółdzielniach prowadzonych wyłącznie na gruntach państwowych lub w odniesieniu do członków bezrolnych) nawiązuje art. 1087 § 3 k.c. stwierdzający, że przepis o dziedziczeniu wkładu gruntowego nie ma zastosowania do tego rodzaju praw, bo nie należą one do spadku. I takie tylko jest jego znaczenie.Powyższe argumenty prowadzą do wniosku, że w wypadku gdy nieruchomość rolna została wniesiona do rolniczej spółdzielni produkcyjnej tytułem wkładu gruntowego przez osobę, która nie jest jej właścicielem, dziedziczenie prawa własności tej nieruchomości w razie śmierci właściciela nie będącego członkiem tej spółdzielni nie podlega szczególnemu reżymowi dziedziczenia wkładu gruntowego, unormowanemu w art. 1087 k.c., podlega natomiast ogólnemu reżymowi dziedziczenia gospodarstw rolnych.Jeśli chodzi o zastosowanie tych ostatnich przepisów, to w związku z wątpliwościami podnoszonymi w piśmiennictwie należy dodatkowo wyjaśnić, że zastosowaniu ich w omawianym wypadku nie stoi na przeszkodzie okoliczność, iż wkład gruntowy w rolniczej spółdzielni produkcyjnej nie stanowi samodzielnego gospodarstwa rolnego. Wkład ten nie stanowi wprawdzie zorganizowanej całości gospodarczej w rozumieniu § 2 rozp. Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1964 r. (Dz. U. Nr 45, poz. 304; zmiana: Dz. U. z 1970 r. Nr 18, poz. 150), jednak może - po wycofaniu go ze spółdzielni - stać się podstawą zorganizowania takiej całości, a w myśl tego przepisu sama taka możliwość wystarcza do traktowania działki (działek) gruntu jako gospodarstwa rolnego w rozumieniu przepisów o dziedziczeniu gospodarstw rolnych.W uzupełnieniu tej argumentacji można się powołać także na charakter zasad dziedziczenia przewidzianych w art. 1059 i nast. k.c. Mają one mianowicie - jeśli chodzi o dziedziczenie nieruchomości rolnych - charakter norm ogólnych, natomiast przepisy art. 1087 stanowią w stosunku do nich normy szczególne. Jeżeli więc do dziedziczenia określonej nieruchomości rolnej nie można zastosować reżymu szczególnego, to już z istoty reżymu ogólnego wynika, że ten właśnie reżym, a nie jakiekolwiek inne zasady muszą w takim wypadku mieć zastosowanie.W związku z wytycznymi z dnia 15 grudnia 1969 r. w sprawach o dział spadku obejmującego gospodarstwo rolne w sprawie III CZP 12/69 (OSNCP z 1970 r., poz. 39), w których to wytycznych Sąd Najwyższy ostatecznie uznał, że dziedziczenie jest także samoistne posiadanie nieruchomości, wyjaśnić należy, że przepisy art. 1087 k.c. nie są - jeśli chodzi o wypadek dziedziczenia po członku rolniczej spółdzielni produkcyjnej, który wniósł, jako posiadacz samoistny, tytułem wkładu cudzy grunt - bezprzedmiotowe. W takim bowiem wypadku dziedziczenie po nim posiadania tego gruntu (posiadania, które wykonuje on za pośrednictwem spółdzielni - art. 337 i 338 k.c.) podlega reżymowi dziedziczenia wkładu gruntowego. Jest to zgodne z tym, co powiedziano na wstępie, że wkład nie jest prawem samodzielnym, gdyż reprezentuje takie prawa, jakie do przedmiotu tego wkładu przysługują członkowi, który wkład ten wniósł. To samo oczywiście należy powiedzieć o posiadaniu samoistnym, skoro posiadanie takie traktuje się z punktu widzenia dziedziczenia tak jak dziedziczne prawo majątkowe.