II CRN 105/80

SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z wniosku Elżbiety R. przy udziale Teresy C. o stwierdzenie nabycia spadku na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od postanowienia Sądu Wojewódzkiego w P. z dnia 30 października 1979 r. postanowił uchylić zaskarżone postanowienie i postanowienie Sądu Rejonowego w P. z dnia 26 lipca 1979 r. Ns 835/79 w części dotyczącej dziedziczenia gospodarstwa rolnego i przekażą sprawę w tym zakresie temuż Sądowi do ponownego rozpoznania, pozostawiając mu orzeczenie o opłacie od rewizji nadzwyczajnej.Uzasadnienie faktycznePostanowieniem z dnia 26 lipca 1979 r. Sąd Rejonowy stwierdził, że spadek po Michale S. na podstawie ustawy nabyły jego córki: Elżbieta R., Jadwiga S., Janina S., Lucyna C. i Teresa C. w 1/5 części każda z nich, natomiast należące do spadku gospodarstwo rolne nabyły tylko Elżbieta R. i Teresa C. po połowie. Orzeczenie to, w części dotyczącej dziedziczenia gospodarstwa rolnego zaskarżył uczestniczka postępowania Teresa C. zarzucając, że wnioskodawczyni Elżbieta R., jakkolwiek jest właścicielką gospodarstwa rolnego o pow. 0, 53 ha, tym niemniej w dacie otwarcia spadku nie prowadziła tego gospodarstwa, lec wydzierżawiała je miejscowym rolnikom i nie odpowiadała również innym warunkom wymaganym do dziedziczenia gospodarstwa rolnego. Rewizję tę Sąd Wojewódzki - zaskarżonym postanowieniem - oddalił.Od tego postanowienia Minister Sprawiedliwość wniósł rewizję nadzwyczajną, domagając się uchylenia tego orzeczenia i poprzedzającego go postanowienia Sąd Rejonowego i przekazania sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania w części dotyczącej dziedziczeni gospodarstwa rolnego. Rewizja nadzwyczajna oparta jest na podstawie rażącego naruszenia art. 3 § 2, 232, 670 § i 381 k.p.c. oraz art. 1059 § 1 pkt 3 k.c.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Uprawnienie Elżbiety R. do dziedziczenia spadkowego gospodarstwa mogłoby opierać się tylko na tym, że w dacie otwarcia spadku i bezpośrednio przed tą datą prowadziła ona gospodarstwo rolne na własnej nieruchomości o pow. 0,53 ha. Sąd Rejonowy ustalił, że wnioskodawczyni prowadziła takie gospodarstwo, jednakże to ustalenie nie znajduje oparcia w przeprowadzonych przez te Sąd dowodach. W szczególności nie uzasadniało takiego ustalenia ani zeznanie wnioskodawczyni, że "posiada" gospodarstwo rolne ani zaświadczenie Urzędu Gminy w P. z dnia 24 lipca 1979 r., że jest ona "właścicielem i użytkownikiem" swego gospodarstwa. Zarówno bowiem własność jak i posiadanie nie stanowią przesłanek dziedziczeni gospodarstwa rolnego i nie przesądzają o tym, czy właściciel względnie posiadacz prowadzi gospodarstwo na własnej lub posiadanej nieruchomości. Prowadzącym gospodarstwo rolne jest niewątpliwie użytkownik takiego gospodarstwa, jednakże użycie tego określenia w wyżej powołanym zaświadczeniu nastąpiło niewątpliwie w innym znaczeniu niż to jakie przypisuje mu prawo cywilne (art. 252 k.c.). Dlatego również to zaświadczenie organu urzędowego, bez wyjaśnienia jego rzeczywistej treści, nie mogło uzasadniać takiego ustalenia Sądu.Poza tym omawiane zaświadczenie zostało w późniejszym czasie anulowane przez Urząd Gminy w P., który następnym zaświadczeniu z dnia 27 sierpnia 1979 r. stwierdził, że Elżbieta R. od kilku lat (i obecnie) nie użytkuje swojej nieruchomości rolnej i wydzierżawią ją miejscowym rolnikom. Zaświadczenie to zostało złożone w postępowań rewizyjnym i znajduje się w aktach sprawy Ns 834/79. W związku z treścią tego zaświadczenia Sąd Wojewódzki wyraził pogląd, że przejściowe wydzierżawienie gospodarstwa przez osobę, która jest jego właścicielem i uprzednio w tym gospodarstwie pracowała - "jest czynnością mieszczącą się w pojęciu prowadzenia gospodarstwa, jako że dzierżawca jest jedynie posiadaczem zależnym."Pogląd ten jest błędny.Z punktu widzenia art. 1059 § 1 pkt 3 k.c. nie ma znaczenia, czy wydzierżawiający jest właścicielem przedmiotu dzierżawy, istotne jest natomiast czy prowadzi on indywidualne gospodarstwo rolne, prowadzącym zaś takie gospodarstwo może być nie tylko właściciel lecz i osoba nie będąca właścicielem. Nie ma też znaczenia, czy wydzierżawiający kiedykolwiek pracował na tym gospodarstwie, bo dla kwestii dziedziczenia miarodajny jest w zasadzie tylko stan istniejący w dacie otwarcia spadku, a jeśli chodzi o przesłankę prowadzenia gospodarstwa - także bezpośrednio przed tą datą. Prowadzenie gospodarstwa polega na osobistym kierowaniu i zarządzaniu nim, co z reguły wiąże się z zamieszkiwaniem w tym gospodarstwie, z osobistymi staraniami o jego należyte funkcjonowanie oraz ze stałym osobistym wykonywaniem niezbędnych prac. Chodzi tu o wykonywanie zawodu rolnika w faktycznie "prowadzonym" gospodarstwie. Dlatego w doktrynie w orzecznictwie uważa się powszechnie, że w wypadku wydzierżawienia gospodarstwa "prowadzącym gospodarstwo" jest dzierżawca, bo on wykonuje zawód rolnika na przedmiocie dzierżawy, a nie wydzierżawiający, który z tego tytułu pobiera tylko pożytki cywilne, sam zaś z rolnictwem może nie mieć nic wspólnego. Zgodnie z tym stanowiskiem, zależny charakter posiadania dzierżawcy nie odbiera mu przymiotu "prowadzącego" gospodarstwo i nie nadaje takiego przymiotu wydzierżawiającemu.Wbrew poglądowi Sądu Wojewódzkiego, odmiennej wykładni nie uzasadnia wniosek, że art. 1059 § 1 pkt 3 k.c. mówiąc o prowadzeniu gospodarstwa nie wymaga, by prowadzenie gospodarstwa polegało na stałej pracy w nim. W artykule tym mowa jest o dwóch różnych i niezależnych o siebie przesłankach dziedziczenia: o prowadzeniu gospodarstwa (w wyżej podanym znaczeniu) i o pracy w gospodarstwie innych osób w przepisie wymienionych. Okoliczności faktyczne stanowiące treść tych przesłanek mogą być i są częściowo zbieżne (gdy chodzi o stałe i osobiste wykonywanie niezbędnych prac) nie są jednak identyczne (także gdy chodzi o charakter i sposób wykonywania tych prac), bo pojęcie prowadzenia swojego gospodarstwa jest szersze od pojęcia pracy w gospodarstwie innej osoby. Wnioskowanie Sądu o treści normatywnej pierwszej z tych przesłanek na podstawie drugiej z nich nie uwzględnia zasad i sposobów wykładni przepisów prawa.W tym stanie rzeczy, zważywszy doniosły interes społeczny w prawidłowym orzecznictwie sądów dotyczącym dziedziczenia gospodarstw rolnych, powyższe naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię uznać należy za rażące, co uzasadnia uwzględnienie rewizji nadzwyczajnej i orzeczenie jak w sentencji na podstawie art. 422 § 2 k.p.c.