I CR 64/68

SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu w dniu 28 marca 1968 r. sprawy z powództwa Wandy Ch., Macieja Ch. i Piotra Ch. przeciwko Biuru Podróży "O." w W. o odszkodowanie na skutek rewizji powodów od wyroku Sądu Wojewódzkiego dla m.st. Warszawy z dnia 24 października 1967 r. II C 530/66 zmienia zaskarżony wyrok tylko w ten sposób, że zasądzone na rzecz powodów Piotra Ch. i Macieja Ch. zadośćuczynienie podwyższa z kwoty 10.000 zł do kwoty 15.000 zł z 8% od dnia 13 maja 1965 r. dla każdego z nich, oraz że koszty sądowe z tytułu nieuiszczonego wpisu winni uiścić powodowie z zasądzonego roszczenia w kwocie 4.178 zł, zaś pozwany w kwocie 4.178 zł;oddala rewizję w pozostałej części;znosi wzajemnie koszty postępowania rewizyjnego i zasądza od powodów z zasądzonego roszczenia z tytułu opłaty sądowej od rewizji kwoty 2.358 zł i od pozwanego kwotę 2.358 zł.Uzasadnienie faktycznePowódka Wanda wraz z mężem Henrykiem Ch. oraz synem Maciejem w wyniku zawartej z pozwanym umowy wyjechała w dniu 15 września 1964 r. z Warszawy pociągiem specjalnym na 21-dniową wycieczkę do Bułgarii. Stosownie do programu wycieczki pobyt przewidziany był w miejscowości "Złote Piaski".Powódka jest lekarzem chorób dziecięcych, jej mąż Henryk Ch. był lekarzem chirurgiem. Po przyjeździe na miejsce powódkę wraz z rodziną ulokowano w hotelu "Jagoda".W dniu 29 września 1964 r. zmarł mąż powódki Henryk Ch. Sekcja zwłok wykazała, że przyczyną jego zgonu była skleroza naczyń wieńcowych i zaczopowanie tętnicy wieńcowej lewej ramienia zstępującego z podejrzeniem zawału mięśnia sercowego.W związku ze śmiercią Henryka Ch. powodowie domagali się zasądzenia od pozwanego odszkodowania w formie renty bieżącej, zadośćuczynienia za krzywdę moralną oraz zwrotu nie wykorzystanych świadczeń i kosztów pogrzebu.Zdaniem powodów śmierć Henryka Ch. nastąpiła z winy pozwanego, który nie zapewnił mu natychmiastowej i właściwej opieki lekarskiej, nie rozporządzał odpowiednimi lekarstwami, nie zorganizował opieki szpitalnej i mimo żądania ze strony powódki i zmarłego jej męża, nie sprowadził do niego lekarza kardiologa.Sąd Wojewódzki po ponownym rozpoznaniu sprawy (pierwszy wyrok Sądu Wojewódzkiego uwzględniający powództwo został na skutek rewizji strony pozwanej uchylony przez Sąd Najwyższy) ustalił następujący stan faktyczny: Gdy w dniu 29 września 1964 r. Henryk Ch. przed godz. 14 zachorował z objawami, które zdaniem powódki i jej męża uzasadniały podejrzenie zawału serca, na żądanie powódki zostało wezwane przez recepcjonistę hotelu miejscowe Pogotowie Ratunkowe, którego lekarz po przybyciu do hotelu i zbadaniu męża powódki stwierdził, że zachorowanie jego ma tło nerwowe, wykluczając sugestie powódki co do zawału serca. Powódka domagała się podania choremu morfiny i nitrogliceryny, których to medykamentów lekarz pogotowia przy sobie nie miał. Powódka zrobiła mężowi zastrzyk z "lidolu", był to jedyny środek uspokajający, jaki miał przy sobie lekarz z Pogotowia. Ponieważ stan chorego pogarszał się, został wezwany ponownie lekarz z Pogotowia Ratunkowego oraz uczestnik wycieczki lekarz internista Marian K.Dr M.K. podejrzewał u chorego ostrą niedomogę naczyń wieńcowych serca, powiedział o tym lekarzowi z Pogotowia i uważał, że chorego trzeba przewieść do szpitala. Powódka i jej mąż domagali się przewiezienia chorego do szpitala lub wezwania lekarza kardiologa. Był przy tym obecny kierownik wycieczki H.J. i recepcjonista.Lekarz pogotowia ratunkowego znów zbagatelizował stan chorego i nie spełnił żądań powódki tak odnośnie przewiezienia chorego do szpitala, jak i sprowadzenia lekarza kardiologa, uważając żądanie to za niesłuszne. Wobec pogarszającego się stanu chorego kierownik wycieczki jeszcze raz zadzwonił do Pogotowia Ratunkowego, żądał przysłania lekarza kardiologa, który przyjechał już za późno po zgonie męża powódki.Z powyższego stanu faktycznego Sąd Wojewódzki wysnuł wniosek, że pozwany odpowiada wobec powodów na podstawie art. 239 i art. 241 k.z. za szkodę wynikłą i z nienależytego (pełnego) zorganizowania pomocy lekarskiej, jak i za niespełnienie usprawiedliwionego żądania powódki i jej męża co do sprowadzenia lekarza kardiologa, umożliwienia dostarczenia im środków używanych powszechnie przez służbę zdrowia w przypadku zawału serca oraz przewiezienia męża powódki do szpitala. Między śmiercią Henryka Ch. a tymi zaniedbaniami zachodzi związek przyczynowy, gdyż z sekcji zwłok, zeznań św. T.G., lekarza, który był obecny przy sekcji oraz opinii biegłego dr C.S. wynika, że śmierć ta spowodowana została zawałem mięśnia sercowego, na co wskazywała świeża skrzepina w naczyniu wieńcowym.Wprawdzie sekcja wykazała zaczopowanie dużej gałęzi tętnicy, a więc stan ciężki, niemniej obecnie dzięki szybkiej i właściwej pomocy ratuje się duży procent chorych na ciężkie zawały mięśnia sercowego. Z faktu, że od momentu zachorowania do zgonu upłynęło kilka godzin można przypuścić, że przy zastosowaniu właściwych sposobów leczenia nie nastąpiłaby śmierć Henryka. Ch.W konsekwencji tych ustaleń i wniosków Sąd Wojewódzki zasądził na rzecz powódki Wandy Ch. kwotę 20.000 zł, zaś na rzecz dwojga dzieci zmarłego po 10.000 zł z tytułu zadośćuczynienia (art. 166 k.z.), uwzględniając iż powódka otrzymała już odszkodowanie od Towarzystwa Ubezpieczeń i Reasekuracji "Warta" (15.000 zł).Dalej zasądził Sąd Wojewódzki kwotę 9.440 zł z tytułu zwrotu kosztów transportu zwłok i pogrzebu.Wreszcie Sąd Wojewódzki zasądził na rzecz każdego z małoletnich dzieci zmarłego rentę miesięczną w kwocie po 400 zł, uzupełniającą otrzymywaną rentę z ZUS w kwotach po 750 zł miesięcznie.W pozostałym zakresie (powodowie domagali się zadośćuczynienia po 40.000 zł i renty po 500 zł miesięcznie dla każdego z nich). Sąd Wojewódzki powództwo oddalił.Koszty procesu wzajemnie zniósł, a opłaty sądowe od których powodowie byli zwolnieni rozłożył na strony w ten sposób, że powodowie winni uiścić 5.170 zł z zasądzonego roszczenia), zaś pozwany 3.200 zł.Od tego wyroku rewizję wnieśli powodowie, kwestionując nieuwzględnienie powództwa w całości i podnosząc zarzuty naruszenia przepisów art. 162 § 2 k.z., tudzież art. 100 k.p.c., a nadto podnosząc zarzut sprzeczności istotnych ustaleń Sądu z treścią zebranego w sprawie materiału (art. 368 pkt 4 k.p.c.) - w szczególności przez ustalenie w motywach wyroku, iż "gdyby męża powódki udało się uratować po przebytym zawale mięśnia sercowego, nie mógłby, a w każdym razie nie powinien by był pracować tak intensywnie jak przed chorobą" - pomimo odmiennych ustaleń w tym przedmiocie i wniosków biegłego lekarza kardiologa dr Cecyli S.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Zasada odpowiedzialności nie jest już kwestionowana, niemniej warto przypomnieć, iż została ona przesądzona uprzednim wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia 6 lipca 1966 r. I CR 134/66 (OSPiKA 1974/5 poz. 89, OSPiKA 1967/7-8 poz. 183), w którym wyrażono pogląd, że pozwany ponosi odpowiedzialność nie tylko za niezorganizowanie lub nienależyte zorganizowanie pomocy lekarskiej dla uczestników wycieczek zagranicznych (art. 239 k.z.), lecz również odpowiada za działanie lub zaniechanie osoby, której zlecił wykonanie swego zobowiązania (art. 241 k.z.). Pozwany odpowiadałby więc także za niewłaściwe zorganizowanie pomocy lekarskiej przez Bułgarskie Pogotowie Ratunkowej, a zwłaszcza nieposiadanie w Pogotowiu morfiny i nitrogliceryny, jeżeli środki te należą do powszechnie stosowanych przez służbę zdrowia w nagłych wypadkach (przy zawale serca) i z tej przyczyny powinny znajdować się w dyspozycji dyżurnego lekarza każdego Pogotowia.Powodem uchylenia uprzedniego wyroku Sądu Wojewódzkiego była jedynie konieczność ustalenia związku przyczynowego między śmiercią Henryka Ch. a zaniedbaniami pozwanego względem osób, za które ponosi odpowiedzialność oraz ustalenia sytuacji majątkowej powodów jako przesłanki do określenia wysokości dochodzonych roszczeń.Związek przyczynowy między zaniedbaniami, a śmiercią nie jest już kwestionowany.Rewizja powodów kwestionując wysokość zadośćuczynienia tylko częściowo jest zasadna.Judykatura pod rządem kodeksu zobowiązań stale wskazywała na konieczność zasądzenia umiarkowanego zadośćuczynienia dla najbliższych członków rodziny zmarłego (art. 166 k.z.). W szczególności wskazywała, że zadośćuczynienie nie przysługuje, gdy krzywda polega wyłącznie na cierpieniu z powodu utraty osoby najbliższej, nie łączy się natomiast z pogorszeniem sytuacji życiowej uprawnionego (uchwała Całej Izby Cywilnej SN z dnia 29 stycznia 1957 r. 1 CO 37/56 (OSN 1958/I poz. 2). Pogląd ten został w zasadzie przyjęty przez nowy kodeks cywilny z 1964 r. z tym zastrzeżeniem, że pogorszenie sytuacji życiowej musi być "znaczne" (art. 446 § 3 k.c.).W sytuacji sprawy, przy uwzględnieniu, że powódka jest lekarką, oraz że otrzymała kwotę 15.000 zł z tytułu ubezpieczenia, należy przyjąć, iż wskazanym wyżej założeniom odpowiada ustalenie zadośćuczynienia dla żony w wysokości 20.000 zł (tak jak to przyjął Sąd I instancji), zaś na rzecz dzieci po 15.000 zł (a nie po 10.000 zł jak to przyjął Sąd Wojewódzki).Niezasadna jest natomiast rewizja jeśli kwestionuje orzeczenie co do renty.Wedle art. 162 § 2 k.z. (obecnie art. 446 § 2 k.c.) renta należy się tym osobom, do których utrzymania zmarły był zobowiązany z mocy ustawy i które rzeczywiście utrzymywał, przy czym renta musi być obliczona stosownie do usprawiedliwionych potrzeb poszkodowanych i dochodów zmarłego.O ile chodzi o powódkę, żonę zmarłego, to odmowa przyznania jej tej renty w świetle tego przepisu jest zupełnie usprawiedliwiona. Praktykuje i praktykowała ona jako lekarka i dlatego zmarły jej nie utrzymywał, ani też nie potrzebuje ona alimentacji.Jeśli chodzi o dzieci, to skoro otrzymują one z ZUS-u po 750 zł miesięcznie, a nadto 400 zł renty uzupełniającej, a przy tym matka jest również zobowiązana do ich alimentowania, to brak jakichkolwiek przyczyn uzasadniających, aby te kwoty nie wystarczały na usprawiedliwione ich potrzeby. Tym samym nawet nie zachodzi potrzeba badania w postępowaniu rewizyjnym z rewizji powodów prawidłowości dalszej przesłanki, czy zmarły powinien był ze względu na swe dochody takie sumy na dzieci łożyć, czy też większe.Z naciskiem jednak należy stwierdzić, że wbrew poglądowi rewizji, trafnie Sąd Wojewódzki przyjął, iż wskazane podczas sekcji schorzenia organizmu Henryka Ch. (skleroza naczyń wieńcowych, schorzenia wątroby), a zwłaszcza przebycie ciężkiego zawału serca, nawet gdyby z niego wyszedł, nie pozwoliłoby mu na pewno na pracę zarobkową w dotychczasowych rozmiarach, gdyż musiałby prowadzić oszczędzający tryb życia.W tej sytuacji ustalenie, iż zarabiałby po wyleczeniu z zawału około 4.000 miesięcznie i dzieciom mógłby z tego dać po 1.200 zł miesięcznie, jest prawidłowe.Trafnie również, wbrew stanowisku rewizji - koszty procesu zostały zniesione, gdyż powodowie wygrali wprawdzie co do zasady, jednak utrzymali się ze swym żądaniem co do wysokości mniej więcej tylko w połowie.Natomiast w tej sytuacji powinny były strony być obciążone wpisem stosunkowym po połowie.Z tych wszystkich względów z mocy art. 387 i art. 390 § 1 k.p.c. orzeczono jak w sentencji.Co do kosztów postępowania rewizyjnego przyjęto założenia, wynikające z art. 100 k.p.c. i z tego, że rewizja tylko częściowo okazała się zasadna.