III CZP 87/66

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes Z. Resich. Sędziowie: Z. Wasilkowska (współsprawozdawca), B. Łubkowski (sprawozdawca), H. Dąbrowski, W. Kuryłowicz, Z. Trybulski, R. Czarnecki.SentencjaSąd Najwyższy - z udziałem Prokuratora Generalnej Prokuratury - w sprawie z powództwa Teofila M. przeciwko MHD w P. o wznowienie postępowania, po rozpoznaniu zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Najwyższy postanowieniem z dnia 9 września 1966 r. do rozstrzygnięcia składowi siedmiu sędziów SN:"Jaki sąd jest właściwy do wznowienia postępowania, gdy sąd rewizyjny oddalił rewizję strony, która wnosi skargę o wznowienie?"uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:Jeżeli skargę w wznowienie postępowania wnosi strona, której rewizja została uprzednio oddalona, właściwym do rozstrzygnięcia o wznowienie jest sąd rewizyjny, chyba że skarga o wznowienie oparta jest na podstawach przewidzianych w art. 401 albo w art. 403 § 1 pkt 1 lub 2 k.p.c., odnoszących się wyłącznie do postępowania przed sądem pierwszej instancji.Uzasadnienie faktycznePrzedstawione powiększonemu składowi Sądu Najwyższego wątpliwości co do właściwości sądu w sprawach o wznowienie postępowania wyłoniły się w związku z nadaniem innej treści art. 405 k.p.c. w porównaniu z treścią dawnego art. 405 k.p.c. (z 1932 r.).Poprzedni artykuł 405 k.p.c. uzależniał właściwość rzeczową sądu w sprawach o wznowienie postępowania od rodzaju przyczyn, na których oparta została skarga o wznowienie postępowania. Jeżeli podstawą zaskarżenia była nieważność postępowania, sądem właściwym był sąd, który wydał zaskarżony wyrok, a gdy zaskarżono wyroki różnych instancji - sąd instancji wyższej. Jeżeli zaś podstawą zaskarżenia była inna przyczyna (właściwa przyczyna restytucyjna), właściwym sądem był sąd, który orzekał co do istoty sprawy.Obecnie obowiązujący art. 405 k.p.c. reguluje jednakowo właściwość sądu bez względu na przyczyny, które są podstawą skargi o wznowienie postępowania. Właściwym sądem jest zawsze sąd, który wydał zaskarżony wyrok, a gdy zaskarżono wyroki różnych instancji, właściwym jest sąd instancji wyższej.Istotna różnica między poprzednim a obecnym art. 405 k.p.c. leży w tym, że o ile poprzedni tekst tego artykułu wyłączał to, żeby sąd drugiej instancji mógł być właściwy do wznowienia postępowania z innych przyczyn niż nieważność, chyba że orzekał co do istoty sprawy, o tyle obecny tekst nie czyni różnicy między zaskarżeniem z przyczyn nieważności określonych w art. 401 k.p.c. a zaskarżeniem z innych przyczyn (tzw. przyczyn restytucyjnych) określonych w art. 403 k.p.c. Sąd rewizyjny zatem będzie właściwy w każdym wypadku, gdy "jego" wyrok jest "zaskarżony", bez względu na to, czy przyczyną zaskarżenia objęty został również wyrok sądu pierwszej instancji. Podstawą zaskarżenia mogą być zarówno przyczyny wymienione w art. 401, jak i w art. 403 § 1 k.p.c.Przez pojęcie "zaskarżony wyrok" zawarte w art. 405 k.p.c. należy rozumieć orzeczenie, do którego odnosi się podstawa wznowienia. O właściwości sądu zatem decydować będzie treść podstawy, na jakiej skarżący oparł swą skargę o wznowienie postępowania. Samo oznaczenie przez stronę zaskarżonego wyroku (art. 409 k.p.c.) nie będzie jednak zawsze miarodajne dla stwierdzenia, który z wyroków sądów różnego rzędu został rzeczywiście zaskarżony. Ocena zaskarżalności może być oparta wyłącznie na obiektywnych kryteriach wskazujących, czy podana w skardze podstawa wznowienia uzasadnia zaskarżenie obu wyroków, czy też tylko jednego z nich, oraz którego mianowicie: niższej czy wyższej instancji.Jeżeli zatem nieprawidłowości dające podstawę do wniesienia skargi o wznowienie postępowania zaszły tylko w postępowaniu przed pierwszą instancją, to sądem właściwym do rozstrzygnięcia tej skargi jest sąd pierwszej instancji. W wypadku takim okoliczność, że również sąd wyższy rozpoznawał sprawę i oddalił wniesioną przez stronę skarżącą rewizję, nie ma znaczenia dla właściwości sądu. Wyrokiem zaskarżonym skargą o wznowienie jest wyłącznie wyrok sądu pierwszej instancji. Wprawdzie wyrokowi drugiej instancji można zarzucić, że nie dostrzegł nieprawidłowości w postępowaniu sądu pierwszej instancji i zatwierdził wyrok wadliwy, jednakże nie wystarcza to do przyjęcia dopuszczalności zaskarżenia wyroku sądu drugiej instancji skargą o wznowienie. Skargi o wznowienie nie można bowiem skierować przeciwko wyrokowi tylko dlatego, że jest on "zły" bądź też narusza prawo. Wznowienie jest dopuszczalne tylko z przyczyn wyraźnie i wyczerpująco w ustawie wyliczonych i jeżeli żadna z tych przyczyn nie zachodzi, to nie ma skargi o wznowienie postępowania. Tu leży między innymi istotna różnica między skargą o wznowienie postępowania a rewizją nadzwyczajną, która w stosunku do wyroku sądu drugiej instancji może być oparta po prostu na zarzucie uchybienia art. 387 k.p.c., tj. rażąco błędnego oddalenia rewizji w sytuacji, gdy bardziej wnikliwa kontrola powinna była doprowadzić do uchylenia wyroku sądu pierwszej instancji. Tymczasem do wniesienia skargi o wznowienie postępowania podstawa ta nie wystarcza.Tak samo nie uzasadnia zaskarżenia wyroku sądu drugiej instancji skargą o wznowienie postępowania kwestia formalnej prawomocności orzeczenia wyższego rzędu, a zwłaszcza wysuwany przez zwolenników tej koncepcji argument, że zaskarżenie orzeczenia tylko sądu pierwszej instancji nie usunie formalnej prawomocności orzeczenia sądu rewizyjnego.Konstrukcja ta zawodzi przede wszystkim ze względu na treść art. 412 § 3 k.p.c. Z mocy bowiem tego przepisu, jeżeli sąd rewizyjny nie będzie mógł orzec co do istoty sprawy (będzie to miało miejsce w większości spraw o wznowienie postępowania), to nie uchyli swego własnego wyroku, lecz orzeknie jedynie o dopuszczalności wznowienia postępowania i w razie wydania w tej mierze pozytywnego postanowienia przekaże rozpoznanie sprawy sądowi pierwszej instancji. Sąd pierwszej instancji zatem, mimo istnienia prawomocnego formalnie wyroku sądu rewizyjnego, rozpozna ponownie sprawę i w razie uwzględnienia skargi o wznowienie postępowania przesądzi o bycie wyroku sądu rewizyjnego. Samo bowiem wniesienie skargi o wznowienie postępowania, jak również wydanie postanowienia o dopuszczeniu wznowienia nie pozbawia jeszcze zaskarżonego wyroku jego prawomocności. Dopiero gdy sąd pierwszej instancji uchyli lub zmieni swój wyrok i wyda nowe orzeczenie, utraci swoją moc, jako bezprzedmiotowy, wyrok sądu rewizyjnego odnoszący się do poprzedniego wyroku sądu pierwszej instancji.Nie można również pominąć nasuwającej się wykładni gramatycznej zdania drugiego art. 405 k.p.c. Sam zwrot "gdy zaskarżono wyroki różnych instancji, właściwym jest sąd instancji wyższej", przemawia przeciwko tezie o automatycznym niejako zaskarżeniu obu wyroków w razie rozpoznania sprawy przez sąd wyższej instancji. Gdyby bowiem ustawodawca chciał taką myśl wyrazić, to użyłby zwrotu "gdy sprawa została zakończona wyrokiem wyższej instancji, właściwym jest sąd tej instancji" lub innego zbliżonego wyrażenia. Tymczasem w przepisie tym akcent położony został na to, jaki wyrok (bądź wyroki) został zaskarżony. A więc wpierw trzeba rozstrzygnąć, którego wyroku rzeczywiście dotyczy wskazana przez stronę podstawa wznowienia, czyli który wyrok został "zaskarżony", i dopiero w zależności od tej kwestii ustalić, jaki sąd jest właściwy do wznowienia postępowania.Wyroki sądów obu instancji wymagają zaskarżenia wówczas, gdy każdy z nich dotknięty jest wadliwością dającą podstawę do objęcia go skargą o wznowienie postępowania. Dla każdego z tych wyroków przyczyna wznowienia może być różna; przyczyna wznowienia może być również ta sama, jeżeli powodująca ją wadliwość ma charakter ciągły (np. brak należytej reprezentacji strony istniejącej zarówno w pierwszej, jak i w drugiej instancji).Sąd drugiej, a nie pierwszej instancji będzie także właściwy do rozpoznania skargi o wznowienie opartej na tzw. właściwych przyczynach restytucyjnych, określonych w § 2 art. 403 k.p.c., a więc wtedy, gdy przyczyną wznowienia będzie późniejsze wykrycie prawomocnego wyroku dotyczącego tego samego stosunku prawnego albo wykrycie takich okoliczności faktycznych lub środków dowodowych, które mogłyby mieć wpływ na wynik sprawy, a z których strona nie mogła skorzystać w poprzednim postępowaniu przed pierwszą i drugą instancją.Wprawdzie żadnej z tych sensu stricto przyczyn restytucyjnych nie da się odnieść bezpośrednio ani do postępowania pierwszej ani do postępowania drugiej instancji, jednakże sytuacja wywołana wykryciem prawomocnego wyroku bądź nowych okoliczności czy dowodów jest bliższa sytuacji dającej podstawę do zaskarżenia wznowienia postępowania wyroków sądów obu instancji. Ograniczyć się bowiem do zaskarżenia tylko jednego wyroku, tj. wyroku pierwszej albo drugiej instancji, można tylko w tych wypadkach, gdy przyczyna wznowienia wyraźnie się wiąże z postępowaniem w danej tylko instancji, można tylko w tych wypadkach, gdy przyczyna wznowienia wyraźnie się wiąże z postępowaniem w danej tylko instancji. Jeżeli jest inaczej, jeżeli przyczyna wznowienia nie da się "umiejscowić" w żadnej instancji, to "zaskarżonymi" wyrokami w rozumieniu art. 405 k.p.c. są oba wyroki. Jeżeli zaś tak, to konsekwencją tego stanu rzeczy - stosownie do zdania drugiego art. 405 k.p.c. - jest to, że właściwym do wznowienia postępowania jest sąd instancji wyższej - sąd rewizyjny.Reasumując, należy stwierdzić, że sądem właściwym do rozpoznania skargi o wznowienie postępowania jest ten sąd, którego dotyczą przyczyny wznowienia określone w art. 401 i 403 § 1 k.p.c. Jeżeli przyczyny te dotyczą wyroków sądów obu instancji albo gdy przyczyną wznowienia jest jedna z przyczyn wymienionych w art. 403 § 2 k.p.c., a sprawa była poprzednio rozpoznawana w dwóch instancjach, to sądem właściwym do wznowienia jest sąd rewizyjny.Z tych zasad Sąd Najwyższy na postawione pytanie prawne udzielił odpowiedzi jak w sentencji uchwały.