III CZP 7/67

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia Z. Trybulski. Sędziowie: B. Łubkowski, W. Bryl (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Anny S. o dział spadku po Alfredzie S. po rozpoznaniu zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Katowicach postanowieniem z dnia 30 grudnia 1966 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"1. Czy spadkobierca, uchylając się od skutków prawnych umowy o dział spadku zawartej pod wpływem błędu, może złożyć wniosek o przeprowadzenie postępowania działowego, czy też powinien najpierw w drodze powództwa o ustalenie domagać się uznania zawartej umowy o dział spadku za pozbawioną skutków prawnych?2. Czy termin roczny, przewidziany w art. 88 § 2 kodeksu cywilnego jest zachowany, jeżeli uchylający się od skutków prawnych umowy wniósł odpowiednie pismo do sądu?"udzielił następującej odpowiedzi:Uzasadnienie faktyczneW toku postępowania działowego spadku pozostałego po Alfredzie S., spadkobiercy: Anna, Franciszek i Eryk S. zawarli w dniu 21 czerwca 1965 r. umowę o dział spadku, a Sąd Powiatowy w Rudzie Śląskiej postanowieniem z tegoż samego dnia umorzył postępowanie spadkowe.Anna S. w piśmie skierowanym do Sądu Powiatowego w Rudzie Śląskiej w dniu 7 października 1965 r. uchyliła się - z powołaniem się na przepisy art. 88 § 1 i 1045 k.c. - od skutków prawnych wymienionej wyżej umowy i wniosła o przeprowadzenie dodatkowego postępowania działowego w stosunku do rzeczy szczegółowo wymienionych w tym piśmie.Postanowieniem z dnia 16.IX.1966 r. Sąd Powiatowy odrzucił wymieniony wyżej wniosek Anny S. uznając, że sprawa działowa spadku po Adolfie S. została prawomocnie osądzona.Postanowienie powyższe zaskarżyła Anna S. zażaleniem. Sąd Wojewódzki w Katowicach, rozpoznając zażalenie Anny S., przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne wymienione w sentencji uchwały.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy, udzielając odpowiedzi na przedstawione wyżej zagadnienie prawne, zważył, co następuje:1. Czynność prawna dokonana pod wpływem błędu lub groźby jest dotknięta tzw. względną nieważnością i osoba, która złożyła oświadczenie dotknięte jedną z tych wad, może unieważnić czynność prawną przez uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia woli. Uchylenie się następuje przez oświadczenie woli złożone drugiej stronie na piśmie bez potrzeby sądowego unieważnienia umowy (art. 88 § 1 k.c.) i wytaczania powództwa. Unieważnienie działa ex tunc, tzn. daną czynność prawną uważa się za nieważną od samego początku. Uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia jest prawem podmiotowym kształtującym. Jeżeli kontrahent nie uzna uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia woli za zasadne, to wówczas może dojść do procesu, ale wyrok w takim sporze ma charakter deklaratoryjny, a nie konstytutywny (por. orzeczenie SN z 3. IX. 1945 r. C I 241/45 - ZO poz. 3/45 - 46).Podkreślić należy, że przepisy dotyczące skutków prawnych uchylenia się od wadliwego oświadczenia woli mają zastosowanie tylko o tyle, o ile ustawa nie zawiera innych przepisów szczególnych, jak np. art. 80 k.r.o., dotyczący unieważnienia uznania dziecka przez mężczyznę z powodu wady oświadczenia woli; w tym wypadku konieczne jest orzeczenie sądowe.Oświadczenie o uchyleniu się od skutków prawnych umowy o dział spadku zawartej pod wpływem błędu jest o tyle zaostrzone w stosunku do przepisów ogólnych, że może nastąpić tylko wtedy, gdy błąd dotyczył stanu faktycznego, który strony uważały za niewątpliwy (art. 1045 k.c.). Ustawa nie wymaga, aby w tym wypadku zachodziła potrzeba wytoczenia samodzielnego powództwa o uchylenie się od skutków prawnych wadliwego oświadczenia woli.2. Jak już wyżej wskazano, uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia woli, które zostało złożone innej osobie, następuje przez oświadczenie złożone tej osobie na piśmie w ciągu roku od wykrycia błędu ( art. 88 k.c.). Jest rzeczą oczywistą, że wniosek o uchylenie się od skutków prawnych zawartej umowy o dział spadku z powodu błędu skierowany do sądu jest pismem w rozumieniu art. 88 § 1 k.c. i odpis tego wniosku powinien być doręczony drugiej stronie ( art. 128 w związku z art. 13 § 2 k.p.c.). Gdyby jednak doręczenie tego odpisu wniosku w wyżej wskazanym terminie nie nastąpiło, to termin roczny przewidziany w art. 88 § 2 k.c. należy mimo to uznać za zachowany, jeżeli oświadczenie uchylające się od skutków prawnych zawartej umowy dojdzie w tym terminie do wiadomości drugiej strony. Forma pisemna bowiem przewidziana w art. 88 § 1 k.c. jest formą ad probationem i niezachowanie jej nie powoduje nieważności uchylenia się od skutków oświadczenia woli. Czynność ta tylko wówczas byłaby nieważna, gdyby ustawa przewidywała na ten wypadek rygor nieważności (art. 73 § 1 k.c.), a tymczasem przy uchyleniu się od skutków prawnych oświadczenia woli z powodu błędu lub groźby, ustawa rygoru takiego nie przewiduje. Niezachowanie w tym wypadku formy pisemnej pociąga za sobą ten skutek, że w sporze nie jest dopuszczalny dowód ze świadków ani dowód z przesłuchania stron na fakt dokonania czynności (art.74 § 1 zd. 1 k.c.).Konsekwencje niezastosowania formy pisemnej przewidziane w wyżej wzmiankowym przepisie zostały jednak złagodzone przez przepis § 2 art. 74 k.c., który mimo zachowania formy pisemnej dla celów dowodowych dopuszcza możliwość prowadzenia dowodu ze świadków i stron w wypadkach, gdy obie strony wyrażą na to zgodę albo gdy fakt dokonania czynności prawnej będzie uprawdopodobniony za pomocą pisma. Niezależnie od tego również sąd lub państwowa komisja arbitrażowa może dopuścić wymienione wyżej dowody, jeżeli ze względu na szczególne okoliczności sprawy uzna to za konieczne.Z przytoczonych względów należało udzielić odpowiedzi o treści wyżej wskazanej.