III CZP 10/67

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia S. Gross. Sędziowie: Z. Wasilkowska, R. Czarnecki (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Stanisława P. o dział spadku, po rozpoznaniu zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Krakowie postanowieniem z dnia 21 grudnia 1966 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy spadkobierca, który na skutek nieformalnego podziału gospodarstwa rolnego objął w posiadanie przed 5.VII.1963 r. część tego gospodarstwa, zachował prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego na zasadzie art. LVI § 1 przep. wprow. k.c., skoro obszar objętej przez niego części tego gospodarstwa ma tylko 6 arów?"postanowił udzielić następującej odpowiedzi:Prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego należącego do spadku otwartego przed dniem 5 lipca 1963 r. zachowuje spadkobierca, który przed dniem 5 lipca 1963 r. w drodze faktycznego (nieformalnego) działu spadku objął w posiadanie część tego gospodarstwa, choćby ta część nie przekraczała obszaru 0,2 ha.Uzasadnienie faktyczneW sprawie chodzi o dział spadku obejmującego gospodarstwo rolne o łącznym obszarze około 1,59 ha, położone na terenie województwa krakowskiego w powiecie wadowickim. Spadkobierca Władysław P. utrzymuje, że do gospodarstwa rolnego należy m.in. działka najlepszej ziemi o obszarze około 0,45 ha. Według ustalenia Sądu Powiatowego, spadkobierczyni Władysława K. objęła przed dniem 5 lipca 1963 r. w drodze faktycznego działu w posiadanie części wspomnianej działki o obszarze około 0,06 ha.Wątpliwość Sądu Wojewódzkiego co do zachowania przez spadkobiercę prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego powstała na tle przytoczonego stanu faktycznego, przy czym źródłem tej wątpliwości jest okoliczność, że spadkobierczyni objęła w posiadanie tylko około 0,06 ha gruntu, a według § 1 rozporządzenia z dnia 28 listopada 1964 r. w sprawie przenoszenia własności nieruchomości rolnych, znoszenia współwłasności takich nieruchomości oraz dziedziczenia gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 45, poz. 304) nieruchomością rolną mogą być dopiero grunty, których łączny obszar przekracza 0,2 ha.Władysława K. należy do spadkobierców swego męża, ten zaś zmarł przed dniem 5 lipca 1963 r. Nie może więc ona zachować prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego (art. LVI § 1 przep. wprow. k.c.), a tylko prawo dziedziczenia udziału w spadkowym gospodarstwie rolnym (art. LVI § 3 przep. wprow. k.c.). Skoro jednak zachowanie ostatnio wymienionego prawa zależy również od tego, czy nastąpiło w drodze faktycznego działu objęcie w posiadanie choćby części gospodarstwa rolnego, to wspomniana nieścisłość w sformułowaniu pytania obejmującego zagadnienie prawne pozostaje bez wpływu na treść odpowiedzi. Pozwala to na jej udzielenie w granicach pytania.Rozważając wątpliwość prawną Sądu Wojewódzkiego, Sąd Najwyższy miał na uwadze, że w myśl art. LVI § 1 przep. wprow. k.c. jednym z warunków zachowania prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego jest objęcie w posiadanie choćby części tego gospodarstwa. Gospodarstwem rolnym są nieruchomości rolne już wtedy, gdy mogą stanowić zorganizowaną całość gospodarczą wraz z budynkami, urządzeniami, inwentarzem, zapasami, stosownymi prawami i obowiązkami (§ 2 ust. 1 rozporządzenia z dnia 28 listopada 1964 r.), a nieruchomością rolną - grunty już wtedy, gdy mogą być użytkowane na cele produkcji rolnej (§ 1 rozporządzenia). Skoro dla podjęcia gospodarstwa rolnego wystarcza potencjalna możliwość powstania na nieruchomościach rolnych zorganizowanej całości gospodarczej, to gospodarstwem rolnym mogą być np. nieruchomości rolne (nawet leżące odłogiem) bez budynków, urządzeń, inwentarza itd. Wynika stąd, że dla spełnienia warunku co do objęcia w posiadanie choćby części gospodarstwa rolnego nie musi nastąpić objęcie w posiadanie części budynków, urządzeń, inwentarza itp. Wystarcza, jeżeli spadkobierca objął w posiadanie część podstawowego składnika gospodarstwa rolnego, tj. część samej nieruchomości rolnej.Zagadnienie sprowadza się zatem do tego, czy art. LVI § 1 przep. wprow. k.c. uzależnia zachowanie prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego od obszaru objętej w posiadanie części nieruchomości rolnej.Otóż kodeks cywilny ogranicza podział gospodarstw i nieruchomości rolnych, a § 1 rozporządzenia wyłącza z reżymu nieruchomości rolnych grunty użytkowane na cele rolne, których łączny obszar nie przekracza 0,2 ha.Innego zakresu dotyczą przepisy normujące warunki dziedziczenia gospodarstwa rolnego (art. 1059 i nast. k.c.), a innego przepis przechodni art. LVI § 1 przep. wprow. k.c., który normuje warunki zachowania prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego wtedy, gdy otwarcie spadku nastąpiło przed dniem 5 lipca 1963 r.W ostatnio wspomnianym przepisie nie chodzi o wyłączenie gruntów z reżymu, któremu podlegają nieruchomości rolne, lecz o zachowanie - właśnie w granicach tego reżymu - prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego. Brak zatem podstaw do przyjęcia, żeby wykładnia art. LVI § 1 przep. wprow. k.c. mogła być oparta na przepisie § 1 rozporządzenia, a w konsekwencji - żeby zachowanie prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego nastąpiło dopiero w razie objęcia w posiadanie części nieruchomości rolnej, której łączny obszar przekracza 0,2 ha.