III PZP 28/68

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes Z. Opuszyński. Sędziowie: W. Formański (sprawozdawca), J. Krzyżanowski, Z. Kapitaniak, K. Marowski, J. Tyszka, K. Zieliński.SentencjaSąd Najwyższy - z udziałem przedstawiciela Prokuratury Generalnej prok. W. Grochali - w sprawie z powództwa Edwarda F. przeciwko Władysławowi Ż. o odszkodowanie, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Najwyższy w składzie 3 sędziów postanowieniem z dnia 17 kwietnia 1968 r. do rozstrzygnięcia:"Czy dodatek dewizowy wypłacany członkom załogi statków Polskiej Marynarki Handlowej w czasie rejsów zagranicznych na podstawie postanowień układu zbiorowego pracy dla marynarzy w żegludze międzynarodowej podlega wliczeniu do podstawy ustalenia renty wyrównawczej?"uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:Dodatek dewizowy wypłacany na podstawie układu zbiorowego pracy dla marynarzy w żegludze międzynarodowej podlega uwzględnieniu - przy określeniu wysokości renty odszkodowawczej - w granicach utraconych przez poszkodowanego korzyści. Uzasadnienie faktycznePrzedstawione składowi siedmiu sędziów Sądu Najwyższego do rozstrzygnięcia pytanie prawne wynikło na tle następującego stanu faktycznego:Powód, oficer Polskiej Marynarki Handlowej, w czasie jazdy w dniu 30 lipca 1962 r. motocyklem prowadzonym przez inną osobę uległ wypadkowi zawinionemu przez pozwanego, który prowadzonym przez siebie samochodem uderzył w motocykl.W wyniku doznanych w wypadku obrażeń powód został uznany za niezdolnego do pracy w wykonywanym dotychczas zawodzie magazyniera.Sąd Powiatowy, zasądzając od pozwanego na rzecz powoda rentę uzupełniającą po 4.624 zł miesięcznie począwszy od dnia 1.IV.1965 r., doliczył do podstawy obliczenia wysokości tej renty m.in. równowartość przeciętnego pobieranego przez powoda dodatku dewizowego w wysokości 1.598 zł miesięcznie, który przysługiwał mu jako członkowi załogi statku w czasie odbywania zagranicznych rejsów. Sąd Wojewódzki, po rozpoznaniu rewizji pozwanego i interwenienta ubocznego (Państwowego Zakładu Ubezpieczeń), obniżył zasądzoną rentę do 3.735 zł miesięcznie w wyniku ustalenia równowartości pobieranego przez powoda dodatku dewizowego w przeciętnej wysokości jedynie 709 zł 74 gr miesięcznie, stwierdziwszy jednocześnie, że wliczenie dodatku dewizowego do podstawy obliczenia renty uzupełniającej było uzasadnione, gdyż sposób realizowania dodatku dewizowego, określony w układzie zbiorowym pracy dla marynarzy w żegludze międzynarodowej, wskazuje, iż dodatek ten nie jest dietą w ścisłym tego słowa znaczeniu; zresztą gdyby nawet przyjąć, że jest on dietą, to i tak stanowi on dochód, którego utrata wyrządziła powodowi szkodę podlegającą wyrównaniu.W rewizji nadzwyczajnej wniesionej na skutek podania interwenienta ubocznego Minister Sprawiedliwości zarzucił rażące naruszenie postanowień zawartych w protokole dodatkowym nr 2 z dnia 18 lipca 1959 r. do układu zbiorowego pracy w Polskiej Marynarce Handlowej z dnia 1 listopada 1948 r. w związku z treścią § 17 ust. 2 załącznika do uchwały nr 313 Komitetu Ekonomicznego Rady Ministrów z dnia 16 lipca 1959 r. w sprawie zmiany zasad wynagradzania pracowników zatrudnionych na statkach żeglugi międzynarodowej oraz naruszenie interesu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej i na podstawie art. 417 § 1, 419 § 1 i 421 § 2 k.p.c. wniósł o uchylenie wyroku Sądu Wojewódzkiego w części oddalającej rewizję pozwanego oraz interwenienta ubocznego, jak również o uchylenie wyroku Sądu Powiatowego w części zasądzającej rentę wyrównawczą ponad 3.031 zł miesięcznie i o oddalenie powództwa w tym zakresie bądź też o przekazanie sprawy Sądowi Powiatowemu do ponownego rozpoznania.W uzasadnieniu rewizji nadzwyczajnej wywiedziono, że Sądy obu instancji niesłusznie włączyły do podstawy obliczenia należnej powodowi renty odszkodowawczej dodatek dewizowy pobierany przez pracowników Polskiej Marynarki Handlowej w czasie odbywania zagranicznych rejsów, gdyż nie stanowi on stałego elementu wynagrodzenia za pracę. Zasady wynagradzania tych pracowników określone w postanowieniach uchwały nr 313 Komitetu Ekonomicznego Rady Ministrów z dnia 16 lipca 1959 r. i analogiczne postanowienia protokołu dodatkowego nr 2 z dnia 18 lipca 1959 r. do układu zbiorowego pracy w PMH definiują dodatek dewizowy jako dietę. Powyższe akty wymieniają jako stałe elementy wynagrodzenia pracowników zatrudnionych na statkach uprawiających żeglugę międzynarodową w Polskiej Marynarce Handlowej: płacę zasadniczą, dodatek funkcyjny lub gospodarczy oraz dodatek eksploatacyjny. Natomiast dodatek dewizowy nie stanowi elementu płac i wolny jest od podatku od wynagrodzeń. Dodatek ten wypłaca się tylko w okresie pobytu statku poza granicami kraju. Służy on do pokrywania wydatków w dewizach.Ponadto w rewizji nadzwyczajnej odwołano się do analogicznego stanowiska, jakie co do omawianego zagadnienia zajął Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 29.III.1967 r. w sprawie I PR 55/67 (nie publikowanym dotychczas w OSN).Zarówno rewizja nadzwyczajna, jak i Sąd Najwyższy w wymienionym orzeczeniu z dnia 29.III.1967 r. (I PR 55/67), stojąc na stanowisku niedopuszczalności włączania do podstawy obliczenia należnej poszkodowanemu renty odszkodowawczej dodatku dewizowego przysługującego członkom załóg za każdy dzień przebywania na statku będącym w podróży zagranicznej, odwołują się do wspomnianych już postanowień układu zbiorowego pracy w Polskiej Marynarce Handlowej z dnia 1.XI.1948 r. (protokół dodatkowy nr 2 z dnia 18.VII.1959 r.), w myśl których dodatek dewizowy ma charakter diety, nie stanowi elementu płacy i nie jest włączony do podstawy wymiaru stopy podatkowej. Analogiczne sformułowanie zawiera również obowiązujący od 1.VIII.1966 r. nowy układ zbiorowy pracy dla marynarzy w żegludze międzynarodowej ( 2 ust. 1 załącznika nr 3 do tego układu).Tymczasem rozważania w tej płaszczyźnie dla udzielenia prawidłowej odpowiedzi na przedstawione pytanie nie są przydatne. Ani bowiem sposób określenia dodatku dewizowego jako mającego charakter diety, ani też określenia funduszy, z jakich dodatki te są wypłacane, jak również wyłączenie dodatku dewizowego z podstawy opodatkowania podatkiem od wynagrodzeń, nie mają znaczenia dla rozstrzygnięcia zagadnienia, czy dodatek dewizowy podlega uwzględnieniu przy określeniu wysokości należnej poszkodowanemu renty odszkodowawczej na podstawie prawa cywilnego. Wątpliwość dotyczy kwestii, czy i jaki wpływ wywiera dodatek dewizowy na określenie wysokości renty odszkodowawczej (uzupełniającej), mającej wyrównać szkodę poniesioną wskutek utraty przez poszkodowanego zdolności do pracy zarobkowej (art. 161 § 2 k.z., art. 444 § 2 k.c.), a nie zagadnienia, czy dodatek dewizowy wchodzi w skład zarobku stanowiącego podstawę wymiaru renty (emerytury) w rozumieniu przepisów o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin.Odpowiedzi na tak postawione zagadnienie należy szukać w przepisach prawa cywilnego dotyczących odszkodowania, w określonym przepisami przeznaczeniu dodatku dewizowego i w praktykowanym sposobie jego wykorzystania przez uprawnionych.Szkodę majątkową stanowi różnica między stanem majątku poszkodowanego po zdarzeniu, które ją wywołało, a tym stanem majątku poszkodowanego, jaki by istniał, gdyby nie nastąpiło zdarzenie wywołujące szkodę. Zgodnie bowiem z art. 157 § 1 k.k. bądź art. 361 § 2 k.c. naprawienie szkody obejmuje zarówno straty, które poszkodowany poniósł, jak i korzyści, które mógłby osiągnąć, gdyby mu szkody nie wyrządzono. Przy określeniu zatem wysokości należnej poszkodowanemu renty uzupełniającej na podstawie art. 161 § 2 k.z. lub art. 444 § 2 k.c. - zgodnie zarówno z ukształtowaną judykaturą Sądu Najwyższego, jak i jednolitymi poglądami doktryny - należy brać pod uwagę nie tylko utratę przez poszkodowanego zasadniczego wynagrodzenia za pracę wraz z dodatkami pobieranymi łącznie z tymże wynagrodzeniem, lecz także utratę innych korzyści materialnych trwale osiąganych w pracy zawodowej, a nawet dochodów pochodzących z innych - poza pracą zawodową - legalnych źródeł. Nie odgrywa przy tym roli kwestia, czy dochody takie korzystają ze zwolnień podatkowych.Nie ma więc w świetle prawa cywilnego przeszkód do uwzględnienia dodatku dewizowego przy określeniu wysokości renty odszkodowawczej, byleby tylko dodatek ten przynosił uprawnionemu pracownikowi korzyść, jaką utracił wskutek niemożności dalszego pobierania i wykorzystywania dodatku w następstwie niemożności wykonywania zatrudnienia, z którym związane jest uprawnienie do tego dodatku. Te zaś przesłanki zależą - jak już o tym była mowa - od przeznaczenia dodatku dewizowego i praktykowanego sposobu jego wykorzystywania przez uprawnionych.Ponieważ w rozpoznawanej sprawie idzie o rentę uzupełniającą od dnia 1 kwietnia 1965 r. na przyszłość, przeto celowe będzie rozważenie przeznaczenia dodatku dewizowego w świetle postanowień obowiązującego układu zbiorowego pracy dla marynarzy w żegludze międzynarodowej.Zgodnie z § 53 tego układu członkom załóg przysługuje prawo do dodatku dewizowego za każdy dzień przebywania na statku będącym w podróży zagranicznej. Według zaś zasad wypłaty dodatku dewizowego (załącznik nr 3 do układu zbiorowego pracy) członkom załóg przysługuje ten dodatek w zależności od zajmowanego stanowiska na statku i zasięgu pływania (§ 1), jest on wypłacany w walucie kraju, w którego porcie statek się znajduje, według obowiązującego kursu ustalonego przez NBP (§ 2 ust. 2), przy czym pracownik ma prawo odmówić przyjęcia wypłaty dodatku za granicą i zażądać od kapitana statku wydania mu należności z tego tytułu w postaci bonów towarowych do Banku Polska Kasa Opieki lub innej upoważnionej instytucji - zgodnie z aktualnie obowiązującymi przepisami.Wypłata więc tego dodatku nie jest uzależniona od odbywania przez pracownika podróży służbowej poza zwykłym miejscem pracy, lecz od odbywania podróży zagranicznej przez statek, który właśnie stanowi normalne miejsce pracy pracownika, wchodzącego w skład załogi tego statku.Dodatek ten nie jest również świadczeniem przeznaczonym na pokrycie kosztów pobytu i utrzymania pracownika w czasie pobytu na statku odbywającym podróż zagraniczną, ponieważ armator obowiązany jest zapewnić członkom załogi pomieszczenia w kabinach oraz inne konieczne wygody (§ 54 układu), a nadto bezpłatnie całodzienne wyżywienie lub wypłacać ekwiwalent pieniężny (strawne - § 76 układu), przy czym w braku czynnej kuchni na statku - jeżeli armator nie zapewni członkom załogi wyżywienia na lądzie - członkom załogi przysługują diety według obowiązujących przepisów (§ 4 ust. 3 załącznika nr 12 do układu zbiorowego pracy, zatytułowanego "Zasady wydawania wyżywienia").Przeznaczenie omawianego dodatku musi zatem być inne od diety, gdyż jak wynika z przytoczonych postanowień układowych, przebywanie członków załóg na statku Polskiej Marynarki Handlowej będącym w podróży zagranicznej nie jest równoznaczne z pobytem w podróży służbowej lub wykonywaniem czynności służbowych poza zwykłym miejscem służbowym, lecz wynika ze specyfiki pracy marynarza.Dodatek dewizowy przysługuje jedynie w okresie przebywania na statku będącym w podróży zagranicznej. W tym więc okresie członek załogi przebywa w strefie obowiązywania różnych obcych walut. Przysługujący marynarzom dodatek dewizowy umożliwia im zatem zaspokojenie dodatkowych potrzeb powstałych w czasie rejsu przez dokonanie legalnych zakupów za otrzymane dewizy.Gdyby dodatek dewizowy był w całości przeznaczony na zaspokojenie takich właśnie potrzeb powstałych w czasie rejsu, to wówczas jego utrata nie wymagałaby wyrównania, brak bowiem byłoby szkody, którą należałoby pokryć - z braku po prostu takich potrzeb wobec niebrania udziału po wypadku w rejsie zagranicznym. W takiej sytuacji korzyści z owego dodatku - z punktu widzenia jego przeznaczenia i wykorzystania - byłyby zbliżone do korzyści związanych z reguły z dietami, nie podlegających w zasadzie wyrównaniu w formie renty wobec ich całkowitego skonsumowania w czasie rejsu.Zaobserwowana praktyka wskazuje jednak na to, że dodatek ten bywa w swej przeważającej większości wykorzystywany na zaspokojenie normalnych potrzeb marynarzy i ich rodzin. Praktykę tę umożliwia i sankcjonuje zarówno układ zbiorowy, jak i przepisy celne.I tak z mocy § 5 załącznika nr 3 do układu zbiorowego pracownik ma prawo zażądać od kapitana statku wydania mu należności z tytułu dodatku dewizowego w postaci bonów towarowych realizowanych w kraju, nie podjęte zaś należności z tytułu takiego dodatku pozostają do dyspozycji pracownika i mogą być przekazywane z jednego statku na inny statek.Na podstawie zaś zarządzenia nr 80 Ministra Handlu Zagranicznego z dnia 27.XII.1960 r. w sprawie zwolnień od należności celnych towarów przywożonych z zagranicy przez członków załóg polskich statków morskich wynika (§ 1 niepubl. zarz.), że "przywożone przez marynarzy i rybaków członków załóg polskich statków morskich towary o wartości nie przekraczającej kwoty 80% wynagrodzenia uzyskanego w czasie rejsu z tytułu dodatku dewizowego zwalnia się od należności celnych pod warunkiem, że towary te będą przeznaczone do osobistego użytku przywożącego lub jego rodziny".W świetle zatem powyższych postanowień - wychodzących naprzeciw zaobserwowanej praktyce zużytkowania dodatku dewizowego przez uprawnionych marynarzy - dodatek dewizowy stanowi w istocie rzeczy dodatkowe źródło dochodu marynarza w żegludze międzynarodowej, dochodu przeznaczonego w przeważającej mierze na zaspokojenie normalnych potrzeb uprawnionego i jego rodziny. Utrata takiego dodatku stanowi więc szkodę podlegającą wyrównaniu w świetle zasad prawa cywilnego, oczywiście tylko w granicach utraconych korzyści, których marynarz - po utracie zdolności do wykonywania swego zawodu - nie może już przeznaczać na zaspokojenie normalnych potrzeb własnych i ewentualnie swej rodziny.Z powyższych względów pominięcie dodatku dewizowego przy określaniu wysokości renty odszkodowawczej przysługującej marynarzowi, który wskutek utraty zdolności do wykonywania swego dotychczasowego zawodu został pozbawiony możności osiągania korzyści związanej z tym dodatkiem, prowadzi do nie zawinionego przez poszkodowanego uszczerbku w jego dochodach. Dlatego dodatek dewizowy podlega uwzględnieniu przy określeniu wysokości renty odszkodowawczej z prawa cywilnego w granicach utraconych przez poszkodowanego korzyści.