III CZP 59/68

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia B. Łubkowski. Sędziowie: R. Czarnecki, F. Wesely (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Bernarda E. przeciwko Józefowi i Marii F. o wydanie zdeponowanych kosztowności lub zapłacenie równowartości, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Krakowie postanowieniem z dnia 14 maja 1968 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy przez pojęcie »pozbawienia możności działania« z art. 408 k.p.c. należy rozumieć również takie sytuacje, gdy strona w toku toczącego się postępowania cywilnego nie mogła powołać się na dowód, o którym mowa w art. 404 k.p.c., i gdy z takiego dowodu mogła skorzystać dopiero po 5 latach od uprawomocnienia się orzeczenia?"udzielił następującej odpowiedzi:Okoliczność, że wyrok karny, który ustala czyn stwierdzający uzyskanie wyroku cywilnego za pomocą przestępstwa, zapadł po upływie okresu pięcioletniego z art. 408 k.p.c., wobec czego strona nie mogła z tego dowodu skorzystać przed upływem wspomnianego terminu, nie stanowi "pozbawienia możności działania", uzasadniającego żądanie wznowienia postępowania po upływie terminu przewidzianego w art. 408 k.p.c. w związku z art. 401 pkt 2 k.p.c".Uzasadnienie faktyczneSkarga o wznowienie postępowania została wniesiona po upływie lat pięciu od uprawomocnienia się wyroku. Dlatego też Sąd Wojewódzki, rozpoznając zażalenie na postanowienie Sądu Powiatowego w kwestii dopuszczalności wznowienia ze względu na treść art. 408 k.p.c., powziął wątpliwość, czy pozbawienie możności działania, uzasadniające wniesienie skargi po upływie pięciu lat, zachodzi również wtedy, gdy wyrok opierał się na zeznaniach świadka, który dopiero w pięć lat później został skazany za fałszywe zeznania.Pozbawienia możności działania dopatruje się Sąd Wojewódzki w tym, że skarżący w toku postępowania nie mógł wykazać, iż zeznania świadka są fałszywe.Zdaniem Sądu Wojewódzkiego pozbawienie możności działania należy rozumieć szerzej wtedy, gdy powołanie się na konkretny dowód uwarunkowany jest spełnieniem przesłanek prawa pozytywnego (w niniejszym wypadku - przesłanek z art. 404 k.p.c.) tj. ustalenia czynu prawomocnym wyrokiem skazującym.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Kodeks postępowania cywilnego dopuszcza wznowienie postępowania z przyczyny nieważności (art. 401) i z tzw. właściwych przyczyn restytucyjnych (art. 403).Po upływie lat pięciu od wydania wyroku dopuszczalne jest wznowienie tylko wtedy, gdy strona była pozbawiona możności działania lub nie była należycie reprezentowana (art. 408 k.p.c.), a więc z przyczyny nieważności z art. 401 pkt 2 k.p.c.Natomiast z przyczyny nieważności określonej w art. 401 pkt 1 k.p.c., tj. gdy sędzia był wyłączony z mocy ustawy, a strona przed uprawomocnieniem się wyroku nie mogła domagać się wyłączenia, oraz z właściwych przyczyn restytucyjnych (art. 403 k.p.c.) wznowienie po upływie lat pięciu nie jest dopuszczalne.Pozbawienie możności działania jako podstawę wznowienia kodeks ograniczył do wypadków, w których strona przez całe postępowanie aż do uprawomocnienia się orzeczenia była pozbawiona możności działania (art. 401 pkt 2 k.p.c.). Pozbawienie możności działania jako przyczyna wznowienia nie jest więc identyczne z pozbawieniem możności obrony praw jako przyczyną nieważności, stanowiącą podstawę rewizyjną z art. 369 pkt 5 k.p.c.Z powyższego wynika, że pozbawienie możności działania nie musi wywierać wpływu na wynik sprawy i że nie jest nim niemożliwość udowodnienia przez stronę jej twierdzeń, lecz że jest nim formalny brak możności działania bez względu na to, czy działanie strony w procesie mogłoby mieć znaczenie dla istoty rozstrzygnięcia. Dlatego też mimo istnienia tej podstawy wznowienia ostatecznie zaskarżone rozstrzygnięcie może się okazać merytorycznie trafne.Brak możności działania nie zachodzi więc wówczas, gdy strona w postępowaniu przed sądem I instancji ma otwartą drogę do zaskarżenia orzeczenia sądowego i powołania się na pozbawienie możności obrony swych praw jako na podstawę rewizyjną z art. 369 pkt 5 k.p.c. Nie zachodzi on też wtedy, gdy w postępowaniu przed sądem II instancji bierze ona udział, lecz nie może wykazać zasadności swych zarzutów rewizyjnych i dlatego oddalenie rewizji było niesłuszne.Natomiast okoliczność, że wyrok został uzyskany za pomocą przestępstwa (art. 403 § 1 pkt 2 k.p.c.) należy do właściwych przyczyn restytucyjnych, których cechą jest wewnętrzny związek między taką przyczyną a treścią wyroku. Powstanie takiej przyczyny powoduje to, że okazało się, iż orzeczenie sądu co do istoty sprawy jest błędne, i dlatego powinno ono być zmienione lub uchylone.Art. 408 k.p.c. nie zezwala na wznowienie postępowania z takich przyczyn po upływie pięciu lat, choćby możność ich powołania powstała po upływie tego okresu.Motywem wprowadzenia tego terminu jest konieczność ochrony prawomocnych orzeczeń co do istoty sprawy od dalszego zaskarżenia i stwierdzony doświadczalnie fakt, że po upływie tak długiego okresu stosunki z reguły zmieniają się tak dalece, że trudno spodziewać się praktycznego skutku wznowienia.Z tego, co wyżej powiedziano, brak zatem podstaw - wbrew poglądowi Sądu Wojewódzkiego - do jakiejś szerszej w świetle art. 408 k.p.c. wykładni instytucji pozbawienia możności działania jako przyczyny wznowienia postępowania ze względu na treść art. 404 k.p.c. Artykuł 404 k.p.c. bowiem wiąże się wyłącznie z przyczyną wznowienia z art. 403 § 1 k.p.c., a nie z przyczyną pozbawienia możności działania, co potwierdza argumentacja wyżej przytoczona, dotycząca różnych skutków procesowych powstania każdej z tych podstaw.Oczywiście rozstrzygnięcie sądu oparte na fałszywych zeznaniach, zwłaszcza gdy nie można już żądać wznowienia bez winy pokrzywdzonego, razi socjalistyczne poczucie sprawiedliwości. Klapą bezpieczeństwa jest jednak wyłącznie rewizja nadzwyczajna, gdyby wskutek naruszenia zasad praworządności został naruszony interes Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (art. 417 § 1 w związku z art. 421 § 2 k.p.c.).Z powyższych względów z mocy art. 391 k.p.c. udzielono odpowiedzi jak w sentencji.