III CZP 48/68

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia B. Łubkowski. Sędziowie: R. Czarnecki (sprawozdawca), F. Wesely.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Stefana S. przeciwko 1) Skarbowi Państwa - Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w R., 2) Florianowi S. i 3) Sylwii S. o ustalenie, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Opolu postanowieniem z dnia 24 stycznia 1968 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy Skarb Państwa może wykonać prawo pierwokupu nieruchomości przysługujące mu z mocy art. 30 ustawy z dnia 14.VII.1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach (Dz. U. Nr 32, poz. 159 z późniejszymi zmianami) w wypadku, gdy nieruchomość ta została sprzedana bezwarunkowo, a umowa bezwarunkowa, jako sprzeczna z treścią art. 599 § 2 k.c., jest z mocy prawa nieważna?"postanowił udzielić następującej odpowiedzi:W wypadku sprzedaży nieruchomości dokonanej bezwarunkowo Skarb Państwa nie może wykonać prawa pierwokupu przysługującego mu na podstawie przepisów ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach (Dz. U. Nr 32, poz. 159; zm. Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 94). Uzasadnienie faktyczneArtykuły 597-602 k.c. rozróżniają umowne prawo pierwokupu od ustawowego prawa pierwokupu. To ostatnie może być zastrzeżone przez ustawę m.in. dla Skarbu Państwa.Zgodnie z art. 599 § 2 k.c., gdy prawo pierwokupu przysługuje Skarbowi Państwa z mocy ustawy, sprzedaż dokonana bezwarunkowo jest nieważna. Wykładnia powołanego przepisu wymaga podkreślenia, że u podstaw skuteczności zastrzeżenia pierwszeństwa kupna leży ważna umowa sprzedaży. Stąd nieważność bezwzględna tej umowy powoduje, że oświadczenie o wykonaniu prawa pierwokupu pozostaje bezprzedmiotowe. Skoro zaś sprzedaż dokonana bezwarunkowo jest właśnie dotknięta nieważnością bezwzględną, to w razie takiej sprzedaży oświadczenie o wykonaniu prawa pierwokupu pozostaje bezskuteczne. W wypadku przeto bezwarunkowej umowy sprzedaży Skarb Państwa nie może wykonać prawa pierwokupu. Odmienny pogląd odwołujący się do konstrukcji tzw. bezskuteczności względnej (warunkowej), według którego bezwarunkowa umowa sprzedaży jest nieważna tylko między stronami umowy, a oświadczenie Skarbu Państwa o wykonaniu tej umowy przedstawia się jako skuteczne - stanowi wynik wykładni contra legem i dlatego nie może być przyjęty.Wyłania się jednak kwestia, czy odpowiedź na przedstawione pytanie powinna być udzielana na podstawie art. 599 § 2 k.c.Otóż z art. 596 k.c. wynika, że art. 599 § 2 k.c. stosuje się do ustawowego prawa pierwokupu zastrzeżonego dla Skarbu Państwa tylko w razie braku przepisu szczególnego. Przepisy o prawie pierwotnym Skarbu Państwa, m.in. przepis art. 31, zawiera ustawa z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach (Dz. U. Nr 32, poz. 159). Art. XX przep. wprow. k.c. wprowadził zmiany w tej ustawie, ale art. 31 zachował brzmienie nie zmienione. Przepis, o którym mowa, głosił i głosi, że właściciel nieruchomości określonej w art. 30 ustawy o gospodarce terenami w miastach i osiedlach może sprzedać ją osobie trzeciej tylko pod warunkiem, że Skarb Państwa nie wykona prawa pierwokupu.Co się tyczy wykładni art. 31 cytowanej ustawy, to już w 1963 r. został w piśmiennictwie wypowiedziany pogląd, że kategoryczny nakaz zawarty w tym przepisie, mianowicie co do sprzedaży "tylko pod warunkiem", zachęca do takiej wykładni, że również w razie sprzedaży dokonanej bezwarunkowo dochodzi do skutku umowa pod warunkiem, że Skarb Państwa nie wykona prawa pierwokupu, wobec czego także w takim wypadku Skarb Państwa może wykonać to prawo.Zgodnie z tym Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Opolu podało w sprawie, iż przed wejściem w życie kodeksu cywilnego powszechnie przyjęty pogląd prawny przyjmował, że również w razie sprzedaży dokonanej bezwarunkowo Skarb Państwa mógł skorzystać z prawa pierwokupu.Powstaje jednak zagadnienie, czy powołana wykładnia cyt. wyżej art. 31 da się utrzymać także po wejściu w życie kodeksu cywilnego.Otóż przed wejściem w życie wspomnianego kodeksu - w braku przepisu, który by normował skutek sprzedaży dokonanej bezwarunkowo - art. 31, zredagowany niejednoznacznie, mógł być wykładany w ten sposób, iż normuje on nie tylko warunkową umowę sprzedaży, ale także skutek sprzedaży dokonanej bezwarunkowo. Kiedy jednak z chwilą wejścia w życie kodeksu cywilnego zaczął obowiązywać art. 599 § 2 k.c., normujący skutek sprzedaży dokonanej bezwarunkowo, to od tej chwili art. 31, pomimo nie zmienionego brzmienia, może być wykładany jedynie w ten sposób, że normuje on wyłącznie warunkową umowę sprzedaży, a skutek sprzedaży dokonanej bezwarunkowo pozostaje poza zakresem jego hipotezy. Skoro więc omawiany art. 31 nie normuje skutku sprzedaży dokonanej bezwarunkowo, natomiast art. 599 § 2 k.c. skutek ten normuje, to pierwszy z tych przepisów nie jest w stosunku do drugiego przepisem szczególnym.W konsekwencji również w wypadku, gdy Skarbowi Państwa przysługuje prawo pierwokupu stosownie do przepisów ustawy o gospodarce terenami w miastach i osiedlach, odpowiedź na przedstawione pytanie musi być udzielona na podstawie art. 599 § 2 k.c.