V KRN 162/67

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia K. Dobesz.Sędziowie: E. Binkiewicz, Z. Chełmicki, K. Czajkowski, S. Dąbrowski, H. Kempisty (sprawozdawca), T. Rek.Prokurator Prokuratury Generalnej: M. Tuszyńska.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie Anny B., oskarżonej z art. 225 § 1 k.k., po rozpoznaniu założonej przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego rewizji nadzwyczajnej od wyroku Sądu Najwyższego z dnia 18 listopada 1963 r., na podstawie art. 394-396, 400, 375, 383 pkt 3, 388 § 1 k.p.k.uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Najwyższemu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneWyrokiem Sądu Wojewódzkiego we Wrocławiu z dnia 20 marca 1963 r. Anna B. została skazana z mocy art. 225 § 1 k.k. na 15 lat więzienia, z zaliczeniem okresu tymczasowego aresztowania od dnia 31 października 1962 r. do dnia 20 marca 1963 r., za to, że w dniu 31 października 1962 r. w W., w zamiarze pozbawienia życia Michaliny O., zadała jej szereg ciosów siekierą w głowę, powodując u niej rany tłuczone okolicy skroniowo-ciemieniowej lewej i prawej, wstrząs mózgu i w następstwie tych obrażeń śmierć, a następnie zabrała w celu przywłaszczenia na szkodę rodziny O. gotówkę w kwocie 2.878,60 zł oraz garderobę, bieliznę i inne przedmioty, ogólnej wartości 7.783,60 zł.Wyrok ten zaskarżył obrońca oskarżone i prokurator, który domagał się wymierzenia kary eliminacyjnej.Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia 18 listopada 1963 r. zmienił zaskarżony wyrok Sądu Wojewódzkiego w ten sposób, że oskarżoną Annę B. skazał za przypisany jej czyn przestępny z mocy art. 225 § 1 oraz art. 47 § 1 lit. a) k.k. na karę dożywotniego więzienia z utratą praw publicznych i obywatelskich praw honorowych na zawsze.Od powyższego wyroku Sądu Najwyższego rewizję nadzwyczajną na korzyść skazanej Anny B. założył Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego zarzucając, że zaskarżony wyrok zapadł z obrazą art. 76 w związku z art. 80 § 1 k.p.k., polegającą na niezapewnieniu oskarżonej prawa do obrony w postępowaniu rewizyjnym.W konkluzji rewizja nadzwyczajna wnosi o uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu Najwyższego i przekazanie sprawy temuż Sądowi do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy w składzie powiększonym zważył, co następuje:Rewizja nadzwyczajna jest zasadna.Jak wynika z akt sprawy, w Sądzie Wojewódzkim bronił oskarżonej obrońca z urzędu, wyznaczony w dniu 1 lutego 1963 r. na podstawie art. 80 § 1 lit. a) w związku z art. 79 § 2 k.p.k. Już po wyznaczeniu tego obrońcy oskarżona złożyła w dniu 10 lutego 1963 r. prośbę do Sądu Wojewódzkiego o wyznaczenie jej obrońcy "rządowego", powołując się na swój stan niezamożności.Sąd Wojewódzki, nie ustosunkowując się w ogóle do powyższej prośby oskarżonej, przeprowadził rozprawę z udziałem obrońcy z urzędu wyznaczonego już uprzednio na podstawie art. 80 § 1 lit. a) k.p.k.Przed rozprawą w Sądzie Najwyższym obrońca z urzędu, zamieszkały zresztą w Wałbrzychu (gdzie odbyła się rozprawa przed sądem pierwszej instancji), nadesłał pismo z prośbą o zwolnienie go od obowiązku obrony przed Sądem Najwyższym, powołując się w szczególności na to, że oskarżona, mimo podejmowanych przez nią starań, nie jest w stanie pokryć kosztów wyjazdu tego obrońcy na rozprawę rewizyjną przed Sądem Najwyższym. W następstwie zarządzenia z dnia 12 listopada 1963 r., znajdującego się na owym piśmie obrońcy, o następującej treści: "Do akt (brak wniosku o wyznaczenie obrońcy z urzędu)", doszło do rozprawy rewizyjnej bez udziału obrońcy. Uwzględniając rewizję prokuratora wniesioną na niekorzyść oskarżonej Sąd Najwyższy wymierzył jej wyrokiem z dnia 18 listopada 1963 r. karę dożywotniego więzienia. Sąd Najwyższy w składzie powiększonym uchylił wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 listopada 1963 r. i sprawę oskarżanej przekazał do ponownego rozpoznania, dochodząc do przekonania, że zaskarżony rewizją nadzwyczajną wyrok Sądu Najwyższego istotnie zapadł z obrazą przysługującego oskarżonej prawa do obrony, a w szczególności z obrazą prawa do korzystania z pomocy obrońcy w postępowaniu przed Sądem Najwyższym.Należy już na wstępie wyrazić pogląd, że wyznaczenie obrońcy z urzędu na podstawie art. 80 § 1 lit. a) w związku z art. 79 § 2 k.p.k. nie pozbawia znaczenia złożonej przez oskarżonego prośby o wyznaczenie mu obrońcy z urzędu ze względu na stan jego niezamożności na podstawie art. 80 § 1 lit. b) k.p.k.Przy rozważaniu, czy wyznaczyć obrońcę z urzędu na podstawie art. 80 § 1 lit. a) czy też na podstawie art. 80 § 1 lit. b) k.p.k., należy dawać pierwszeństwo wyznaczeniu obrońcy z urzędu na podstawie art. 80 § 1 lit. b) między innymi dlatego, że tylko wyznaczenie obrońcy na tej podstawie - stosownie do § 27 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 kwietnia 1961 r. (Dz. U. Nr 24, poz. 118) uwalnia oskarżonego od ponoszenia kosztów obrony z urzędu. Jednakże niezależnie od tego, na jakiej podstawie prawnej wyznaczony został obrońca z urzędu, wyznaczenie to uprawnia do obrony nie tylko w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji, ale i w dalszym postępowaniu, w szczególności w postępowaniu rewizyjnym.Należy tu podkreślić, że z treści art. 79 § 1 k.p.k., głoszącego, że we wszystkich wypadkach w tym przepisie wymienionych oskarżony musi mieć obrońcę przed wszystkimi sądami, wynika, że udział obrońcy w tych wypadkach w postępowaniu rewizyjnym, a więc i na rozprawie rewizyjnej, jest obowiązkowy.Brak więc w tych warunkach ustanowionego obrońcy lub jego niestawiennictwo tamuje rozpoznawanie sprawy przez sąd odwoławczy. Art. 380 § 4 k.p.k. do tych sytuacji nie może mieć zastosowania.We wszystkich zaś innych wypadkach niż określone w art. 79 k.p.k., gdy ustanowienie obrońcy z urzędu powołuje się na art. 80 § 1 lit. b) k.p.k., zwolnienie obrońcy od udziału w postępowaniu rewizyjnym (w praktyce głównie od udziału w rozprawie rewizyjnej) uwarunkowane jest uprzednim odwołaniem obrony z urzędu (arg. z art. 80, 83 k.p.k., a także z art. 22 ust. 3 ustawy o ustroju adwokatury).W tego rodzaju wypadkach nie można by również nie godzić się z prawem oskarżonego do rezygnacji z dalszego korzystania z pomocy obrońcy.Jeżeli jednak oskarżony mający prawo do korzystania z pomocy obrońcy z urzędu na podstawie art. 80 § 1 lit. b) k.p.k., wyraźnie czy też w sposób konkludentny, daje wyraz temu - będąc przy tym pozbawiony wolności jak w sprawie niniejszej - że pragnie być zastępowany przez obrońcę również w postępowaniu rewizyjnym, to rozprawa rewizyjna nie może się odbyć bez udziału obrońcy. Od oskarżonego, który w sądzie niższej instancji złożył prośbę o wyznaczenie mu obrońcy z urzędu, odpowiadającą wymaganiom art. 80 § 1 lit. b) k.p.k., nie należy domagać się składania ponownej prośby, opartej na tej samej podstawie, również do sądu rewizyjnego. Raz wniesiona prośba - w razie uznania jej zasadności - musi być rozumiana jako wyrażenie przez oskarżonego woli korzystania z pomocy obrońcy z urzędu w toku całego postępowania, a nie tylko w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji.W wypadku zaś gdy obrońca z urzędu zastępujący oskarżonego przed sądem pierwszej instancji, znajdującym się w innej miejscowości niż sąd rewizyjny, powołuje się na niemożność swego udziału w rozprawie rewizyjnej, wnosząc zarazem o zwolnienie go od obowiązku obrony przed sądem rewizyjnym - prezes właściwego sądu powinien wyznaczyć obrońcą z urzędu innego adwokata, zamieszkałego w miarę możności w siedzibie sądu rewizyjnego (arg. z art. 83 k.p.k.). Oczywiście wyznaczenie nowego obrońcy z urzędu powinno być połączone ze zwolnieniem dotychczasowego od dalszego pełnienia tej funkcji, skoro również w myśl art. 22 ust. 3 prawa o ustroju adwokatury dopiero stosowne zarządzenie prezesa właściwego sądu zwalnia obrońcę z urzędu od dalszego pełnienia obowiązków obrony z urzędu.Wszystkie powyższe wywody, choć natury ogólniejszej, mają w pełni zastosowanie do sytuacji w sprawie niniejszej i uzasadniają całkowicie trafność zarzutu podniesionego w rewizji nadzwyczajnej, że w postępowaniu rewizyjnym przed Sądem Najwyższym nie zapewniono oskarżonej prawa do skorzystania z pomocy obrońcy z urzędu, mimo że oskarżona, przebywająca wówczas w areszcie tymczasowym, złożyła już przed sądem pierwszej instancji prośbę o wyznaczenie jej obrońcy z urzędu (gdyż "jest sama i doprawdy nie ma żadnych środków, by móc się bronić"), a nadto że również z pisma obrońcy skierowanego do Sądu Najwyższego wynikało niedwuznacznie, że oskarżona (przebywająca nadal w więzieniu) chce być reprezentowana przed Sądem Najwyższym przez obrońcę, ale że nie jest w stanie, mimo podejmowanych starań, ponieść nawet kosztów wyjazdu obrońcy z Wałbrzycha do Warszawy.W tych warunkach niesłuszne było stwierdzenie, że ze strony oskarżonej brak wniosku o wyznaczenie obrońcy (skoro jest on w aktach i powinien być traktowany jako odnoszący się do całego postępowania), jak również niesłuszne było rozpoznanie sprawy przez Sąd Najwyższy bez udziału obrońcy, skoro o jego udział w rozprawie rewizyjnej starała się oskarżona, a co oczywiście wynika z treści pisma obrońcy, który zastępował ją przed Sądem pierwszej instancji.Nie bez racji podnosi jeszcze rewizja nadzwyczajna tę okoliczność, że zadekretowanie tylko "do akt" pisma obrońcy oskarżonej o zwolnienie go od obowiązku obrony przed Sądem Najwyższym, bez powiadomienia o tym samej oskarżonej, uniemożliwiało jej również - zwłaszcza wobec przebywania w więzieniu - podjęcie jakichkolwiek dalszych starań o wyznaczenie obrońcy.Rozpoznanie więc sprawy oskarżonej przez Sąd Najwyższy, zwłaszcza gdy prokurator w swej rewizji domagał się kary eliminacyjnej, bez udziału jej obrońcy (w osobie obrońcy dotychczasowego czy też nowo wyznaczonego na skutek pisma obrońcy dotychczasowego) stanowiło istotną obrazę przysługującego oskarżonej prawa do obrony, mogącą mieć istotny wpływ na treść wyroku, a więc uzasadniającą konieczność uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania przez Sąd Najwyższy - już z udziałem właściwego obrońcy.Z tych wszystkich względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji wyroku.