III CZP 17/67

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia S. Gross. Sędziowie: J. Ignatowicz, W. Kuryłowicz (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Heliodora K. o stwierdzenie nabycia spadku po Janie K., po rozpoznaniu zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Bydgoszczy - Ośrodek w Toruniu postanowieniem z dnia 3 lutego 1967 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy skuteczne jest powołanie przez spadkodawcę do dziedziczenia gospodarstwa rolnego na podstawie testamentu osoby nie odpowiadającej warunkom określonym w art. 1059 § 1 k.c., lecz mającej kwalifikacje do prowadzenia gospodarstwa rolnego, jeżeli - gdyby doszło do dziedziczenia ustawowego - byłyby wedle stanu istniejącego w dacie otwarcia spadku powołane do dziedziczenia gospodarstwa rolnego osoby odpowiadające jednemu z warunków z art. 1059 § 1 pkt 1-3 k.c.?"uchwalił:Ustanowienie w testamencie spadkobiercą gospodarstwa rolnego osoby, która czyni zadość tylko warunkom art. 1059 § 2 k.c., jest skuteczne nawet wtedy, gdy w dacie otwarcia spadku istnieją osoby, które, gdyby doszło do dziedziczenia ustawowego, byłyby powołane do dziedziczenia gospodarstwa rolnego jako odpowiadające jednemu z warunków z art. 1059 § 1 pkt 1-3 k.c. Uzasadnienie faktyczne1.Przedstawione do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne dotyczy wypadku powołania przez spadkodawcę w testamencie do dziedziczenia gospodarstwa rolnego swego zstępnego (syna), który nie odpowiadając warunkom z art. 1059 § 1 pkt 1-3 k.c., złożył - ze względu na posiadane kwalifikacje do prowadzenia gospodarstwa rolnego - oświadczenie przewidziane w art. 1059 § 2 k.c. Uprawniona do dziedziczenia gospodarstwa rolnego z ustawy (art. 1060 § 1 w zw. z art. 1059 § 1 kod. cyw.) żona spadkodawcy została w testamencie pominięta.2.Ograniczając zasadę swobody testowania przyjętą przez kodeks cywilny w zakresie dziedziczenia gospodarstw rolnych, art. 1065 k.c. wymaga jedynie, by ustanowiony spadkobierca testamentowy odpowiadał warunkom przewidzianym dla spadkobierców powołanych z ustawy do dziedziczenia gospodarstwa rolnego. Za powołanych do dziedziczenia gospodarstwa rolnego z ustawy należy uznać stosownie do art. 1065 k.c. również takich spadkobierców, którzy czyniliby zadość wymaganiom przewidzianym dla tzw. spadkobierców warunkowych (art. 1059 § 2, 1060 § 2 i art. 1062 § 2 k.c.), w szczególności także wtedy, gdy zgodnie z ustawowym porządkiem spadkobrania byliby w konkretnym wypadku - ze względu na prawo do gospodarstwa rolnego spadkobierców z art. 1059 § 1 pkt 1-3, 1060 § 1, 1061 i 1062 § 1 k.c. - wyłączeni od dziedziczenia tego gospodarstwa.Granice swobody testowania zakreśla art. 1065 k.c. zgodnie z celem przepisów szczególnych o dziedziczeniu gospodarstw rolnych. Przy dziedziczeniu testamentowym cel ten będzie osiągnięty, a jednocześnie zostanie uwzględniona wola spadkodawcy, która ze względu na charakter spadkobrania nie może być pominięta (por. art. 926 § 2 i 948 k.c. w związku z art. 1058 k.c.), gdy gospodarstwo rolne otrzyma ten, kto mógłby być spadkobiercą ustawowym w ogóle, a nie tylko w danej określonej sytuacji. Odmienna wykładnia art. 1065 k.c. prowadziłaby do ograniczeń przy powoływaniu spadkobiercy ponad uzasadnioną potrzebę, wystarczy bowiem, jeśli zgodnie z wolą spadkodawcy gospodarstwo rolne przypadnie temu, kto nie jest pozbawiony przez ustawę możliwości dziedziczenia gospodarstwa rolnego, a jedynie w zbiegu z innymi spadkobiercami ustawowymi mógłby nie dziedziczyć danego gospodarstwa.3.Art. 1065 k.c. nie różnicuje warunków niezbędnych do dziedziczenia gospodarstwa rolnego z ustawy, którym powinien odpowiadać powołany spadkobierca testamentowy, nie wprowadza żadnego podziału między tymi warunkami według jakichkolwiek kryteriów oraz nie daje żadnego pierwszeństwa jednym przed drugimi. Lege non distinguente, brak - w treści przepisu - podstaw, by zróżnicowanie to czynić.Jeżeli zatem obok powołanego w testamencie spadkobiercy, który czyni zadość warunkom np. z art. 1059 § 2 k.c., byliby w dacie otwarcia spadku uprawnieni do dziedziczenia gospodarstwa rolnego spadkobiercy ustawowowi odpowiadający warunkom z art. 1059 § 1 pkt 1-3 k.c. lub z art. 1060 § 1 k.c. (w związku z cyt. przepisem), wyłączający ustawowe dziedziczenie tzw. spadkobiercy warunkowego, to mimo to ustanowienie spadkobiercy testamentowego będzie - zgodnie z art. 1065 k.c. - w pełni skuteczne.Z powyższych względów należało udzielić odpowiedzi jak w sentencji uchwały.