III UZP 3/67

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes Z. Opuszyński. Sędziowie: W. Glabisz, K. Piasecki, Z. Stypułkowska, K. Marowski, A. Szczurzewski (sprawozdawca), J. Tyszka. SentencjaSąd Najwyższy, po wysłuchaniu wniosku wiceprokuratora Generalnej Prokuratury PRL w sprawie z powództwa Pawła Karola R. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych - Oddział w G. o rentę inwalidzką oraz po rozpoznaniu przekazanego przez skład trzech sędziów Sądu Najwyższego składowi siedmiu sędziów Sądu Najwyższego następującego zagadnienia prawnego:"Czy wypadek, jakiemu uległ marynarz podczas pobytu na lądzie w czasie rejsu zagranicznego, jest wypadkiem w zatrudnieniu w rozumieniu art. 36 dekretu z dnia 25 czerwca 1954 r. o p.z.e.?"uchwalił postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną: Wypadek, któremu uległ marynarz w czasie rejsu zagranicznego, przybywając na lądzie za zgodą właściwego przełożonego, jest wypadkiem pozostającym w związku z zatrudnieniem w rozumieniu art. 36 dekretu z dnia 25 VI 1954 r. o p.z.e., chyba że wypadek został wywołany przez samego poszkodowanego. Uzasadnienie faktyczneW myśl art. 36 dekretu z dnia 25.VI.1954 r. o p.z.e. (jednol. tekst: Dz. U. z 1958 r. Nr 23, poz. 97) wypadkiem w zatrudnieniu jest nagłe zdarzenie wywołane przyczyną zewnętrzną, jakie nastąpiło w związku z zatrudnieniem, a w szczególności podczas lub w związku z wykonywaniem zwykłych czynności albo poleceń osób, którym pracownik podlega z tytułu swego zatrudnienia, oraz w drodze do pracy i z pracy.Z treści powołanego przepisu wynika, że jedną z istotnych cech wypadku w zatrudnieniu jest istnienie związku przyczynowego między wypadkiem a zatrudnieniem. Przy ocenie więc, czy wypadek marynarza na lądzie w czasie rejsu zagranicznego pozostaje w związku z zatrudnieniem, należy przede wszystkim rozważyć warunki i swoistość zawodu (zatrudnienia) tej kategorii pracowników oraz okoliczności danego wypadku. Charakter i warunki pracy marynarzy zatrudnionych na morskich statkach handlowych w żegludze międzynarodowej określają przepisy ustawy z dnia 28.IV.1952 r. o pracy na polskich morskich statkach handlowych w żegludze międzynarodowej (Dz. U. Nr 25, poz. 171 z późniejszymi zmianami), przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7.I.1965 r. w sprawie czasu pracy na polskich morskich statkach handlowych w żegludze międzynarodowej (Dz. U. Nr 2, poz. 8) oraz układ zbiorowy pracy dla marynarzy w żegludze międzynarodowej i regulamin pracy. Czas pracy członków załogi statku wynosi 8 godzin na dobę, a w sobotę 6 godzin. W strefie tropikalnej czas pracy dla członków załogi zatrudnionych w charakterze pracowników dniówkowych wynosi 6 godzin na dobę, a w sobotę 4 godziny. Podczas zaś postoju statku w porcie w strefie tropikalnej czas pracy wszystkich członków załogi wynosi 6 godzin dziennie, a w sobotę 4 godziny. Dobowa organizacja pracy w żegludze dalekomorskiej ujęta jest w system tzw. wacht morskich i portowych. Członkowie załogi w czasie rejsu nie dysponują jednak czasem wolnym od pracy według swego uznania. Statek jest bowiem nie tylko miejscem pracy załogi (marynarzy), ale także miejscem ich wypoczynku w tym okresie. Członkowie załogi w czasie rejsu pozostają do dyspozycji kapitana statku nie tylko w czasie przeznaczonym na pracę, ale także w czasie wolnym od pracy. Pozostają wiec oni w znacznie większym stopniu i zakresie podporządkowania, niż występuje to w normalnych stosunkach pracy na lądzie. Podporządkowanie kapitanowi członków załogi statku nie ustaje także podczas postoju statku w porcie lub na redzie. Na warunki pracy marynarzy w czasie podróży morskiej niepośledni wpływ mają takie czynniki, jak zmiany klimatyczne, temperatura, drgania i hałasy, działanie sił hydrometerologicznych morza oraz stan zagrożenia mienia, zdrowia, a nawet życia ludzkiego. Te specyficzne warunki pracy rzutują także na wypoczynek i rozrywki marynarzy w czasie rejsu morskiego. Ponieważ statek w czasie podróży morskiej jest nie tylko miejscem pracy marynarzy, ale także ich miejscem wypoczynku, przeto ta okoliczność nie pozwala na spełnienie istotnego postulatu higieny psychicznej, mianowicie na zmianę środowiska. Do tego dochodzi system godzinowy relacji między pracą, odpoczynkiem i rozrywką (system wacht), wpływ czynników hydrometeorologicznych i klimatycznych na możliwość wykorzystania odpoczynku i na rozrywki oraz techniczne i repertuarowe trudności w zakresie organizacji rozrywek itp. Warunki pracy i bytowania członków załogi statku będącego w podróży morskiej, jak również fakt, że członkowie załogi mają ustawowo zagwarantowane prawo zejścia na ląd (art. 60 cyt. wyżej ustawy i § 22 ust. 1 układu zbiorowego pracy) oraz że zgodnie z § 20 ust. 2 układu zbiorowego pracy armator obowiązany jest zapewnić komunikację z lądem na własny koszt celem umożliwienia załodze zejścia na ląd - wskazują na to, że zapewnienie i umożliwienie członkom załogi pobytu na lądzie w czasie rejsu zagranicznego jest podyktowane potrzebą i troską o ich stan zdrowia fizycznego i psychicznego, od czego w głównej mierze zależy bezpieczeństwo statku, pasażerów lub ładunku. Według zaś układu zbiorowego pracy (§ 15 ust. 3, § 18 i 22 ust. 2) oraz regulaminu pracy, a w szczególności postanowień zawartych w załączniku nr 1 (część I pkt 7), kontrolę nad prawidłowością gospodarowania oraz wykorzystywania przez członków załogi statku czasu wolnego od pracy sprawuje kapitan, który ma prawo wydawania w tym względzie odpowiednich zarządzeń i poleceń. Oznacza to więc, że odmowa lub zezwolenie kapitana statku na wyjście poszczególnym członkom załogi na ląd w czasie rejsu zagranicznego zawiera w sobie także polecenie. Zgodnie zaś z art. 36 ust. 2 pkt 1 dekretu z dnia 25.VI.1954 r. o p.z.e. za wypadek powstający w związku z zatrudnieniem uważa się także wypadek, jakiemu uległ pracownik w czasie spełniania poleceń przełożonego. Zejście marynarza na ląd w czasie rejsu zagranicznego ma poza tym co najmniej takie samo znaczenie jak zarządzone przerwy w czasie pracy na lądzie lub ćwiczenia gimnastyczne. Nie nasuwa natomiast żadnych wątpliwości, że wypadek powstały w czasie zarządzonej przerwy w pracy lub w czasie zarządzonych ćwiczeń gimnastycznych uważa się za wypadek pozostający w związku z zatrudnieniem w rozumieniu art. 36 dekretu o p.z.e.Oczywiście brak byłoby podstaw do uznania na pozostający w związku z zatrudnieniem takiego wypadku marynarza na lądzie w czasie rejsu zagranicznego, który został wywołany np. stanem zamroczenia alkoholowego marynarza, wszczęciem przez niego bójki itp. Z powyższych względów Sąd Najwyższy udzielił na przedstawione pytanie odpowiedzi objętej sentencją uchwały.