III CZP 68/67

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Ignatowicz (sprawozdawca). Sędziowie: R. Czarnecki, K. Zieliński.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Walentyny J. przeciwko Anatolowi J. o podział dorobku, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Białymstoku postanowieniem z dnia 8 sierpnia 1967 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy w sprawie o podział majątku, który był objęty własnością ustawową, sąd może przydzielić jednemu z byłych małżonków według swego wyboru spółdzielcze prawo do lokalu w spółdzielni mieszkaniowej, jeżeli albo:a) członkiem spółdzielni mieszkaniowej jest tylko jedno z małżonków, albob) oboje małżonkowie są członkami spółdzielni mieszkaniowej, ale spółdzielcze prawo do lokalu jest związane z członkostwem tylko jednego z małżonków?"uchwalił:Jeżeli spółdzielcze prawo do lokalu w spółdzielni mieszkaniowej stanowiło przedmiot wspólności ustawowej, sąd może w sprawie o podział majątku wspólnego po ustaniu wspólności przyznać to prawo także temu małżonkowi, z którego członkostwem nie jest ono związane w rozumieniu art. 138 ustawy o spółdzielniach i ich związkach, chyba że małżonek ten nie jest członkiem spółdzielni. Jeżeli małżonek nie jest członkiem spółdzielni, sąd może mu przyznać ogół praw majątkowych związanych z członkostwem drugiego małżonka, a koniecznych do uzyskania członkostwa i spółdzielczego prawa do lokalu, które stanowiło przedmiot wspólności ustawowej. Drugi małżonek otrzymuje w obydwu wypadkach odpowiednią spłatę. Sąd może także - bez względu na to, czy oboje małżonkowie są członkami spółdzielni mieszkaniowej - dokonać procentowego podziału wymienionych praw między oboje małżonków.Uzasadnienie faktyczneW uzasadnieniu swego postanowienia przekazującego Sądowi Najwyższemu w trybie art. 391 k.p.c. pytanie prawne, na które odpowiada niniejsza uchwała, Sąd Wojewódzki w Białymstoku trafnie podkreślił, że wątpliwości występujące przy podziale majątku wspólnego małżonków (lub byłych małżonków), w skład którego wchodzi spółdzielcze prawo do lokalu w spółdzielni mieszkaniowej, wynikają z dwu zasad prawa spółdzielczego: z zasady niezbywalności spółdzielczego prawa do lokalu w spółdzielni mieszkaniowej (art. 144 § 1 ustawy o spółdz. i ich związkach) oraz z zasady samorządności spółdzielni, z której to zasady m.in. wynika, że o przyjęciu członka decydują wyłącznie organy spółdzielni (art. 1 i 14 ustawy o spółdz. i ich związkach).Pierwsza trudność związana jest z istotą zniesienia współwłasności (lub wspólności innego prawa), które to zniesienia prowadzi w wypadku, gdy rzecz lub prawo dotychczas wspólne przydziela się jednemu ze współuprawnionych albo gdy dokonuje się podziału tej rzeczy lub prawa - do przeniesienia prawa własności lub innego prawa z jednego (jednych) ze współuprawnionych na innego (innych) współuprawnionego. M.in. przydzielenie wspólnego dotychczas spółdzielczego prawa do lokalu jednemu z małżonków powoduje przejście tego prawa w części, w jakiej przysługiwało drugiemu małżonkowi, na rzecz pierwszego małżonka.W tych warunkach ścisłe stosowanie zasady niezbywalności spółdzielczego prawa do lokalu w spółdzielni mieszkaniowej prowadziłoby do wniosku, że przydzielenie tego prawa jednemu z małżonków w postępowaniu o podział majątku wspólnego jest niedopuszczalne. Jednakże ważkie względy natury społecznej nakazują przyjęcie - wbrew literalnemu brzmieniu art. 144 § 1 ustawy o spółdz. i ich związkach - poglądu, że zasada niezbywalności spółdzielczego prawa do lokalu w spółdzielni mieszkaniowej nie odnosi się do przesunięć majątkowych między małżonkami, dokonywanych w toku postępowania o podział majątku wspólnego.Przy wykładni art. 144 § 1 wymienionej ustawy nie można abstrahować od zasady wypowiedzianej w art. 138 ustawy o spółdz. i ich związkach, z której wynika, że spółdzielcze prawo do lokalu - także w spółdzielni mieszkaniowej - stanowi w wypadku, gdy odpowiada wymaganiom art. 31 i 32 k.r.o., wspólne prawo obojga małżonków, a więc należy zarówno do małżonka, z którego członkostwem prawo to jest związane, jak i do drugiego małżonka. Wspólnota ta jest pełna, tzn. że uprawnienia każdego z małżonków są całkowicie jednakowe. Art. 138 ustawy o spółdzielniach i ich związkach zapewnia bowiem jednemu z małżonków tylko prawo reprezentacji praw obojga małżonków, i to tylko wobec spółdzielni, natomiast nie narusza w niczym samej zasady wspólności spółdzielczego prawa do lokalu.W tych warunkach odrzucenie przyjętego wyżej, w drodze wykładni, wyjątku od zasady niezbywalności spółdzielczego prawa do lokalu w spółdzielni mieszkaniowej prowadziłoby do takiego ostatecznego wniosku, że sąd w postępowaniu o podział majątku wspólnego nie mógłby przyznać tego prawa ani temu małżonkowi, z którego członkostwem prawo to jest związane, ani też temu, który jest członkiem spółdzielni i który reprezentuje wobec spółdzielni prawa obojga małżonków. W związku z tym oraz wobec tego, że spółdzielcze prawo do lokalu nie może należeć, jako prawo wspólne, do byłych małżonków oraz do małżonków, których obowiązuje system rozdzielności, sąd musiałby zawsze dzielić między małżonków lub byłych małżonków tylko prawa majątkowe, z którymi związane jest spółdzielcze prawo do lokalu, lub całość tych praw przyznawać jednemu z małżonków, co miałoby ten skutek, że oboje traciliby spółdzielcze prawo do lokalu, ponowne zaś uzyskanie tego prawa zależne byłoby już od nowej decyzji spółdzielni. Nie trzeba dodawać, że taka wykładnia zmniejszałaby wybitnie walor spółdzielczego prawa do lokalu w spółdzielni mieszkaniowej, a zarazem nie prowadziłaby do osiągnięcia określonego celu społecznego.W świetle tego, co wyżej powiedziano, sąd - po zbadaniu całokształtu okoliczności sprawy i po dokonaniu oceny, któremu z małżonków wspólny dotychczas lokal jest bardziej potrzebny - może spółdzielcze prawo do lokalu w spółdzielni mieszkaniowej przydzielić jednemu z małżonków. Istotne z tego punktu widzenia znaczenie ma zwłaszcza okoliczność, czy małżonek, który się ubiega o przyznanie spółdzielczego prawa do lokalu, nadal zamieszkuje w tej samej miejscowości oraz czy pozostają przy nim dzieci z małżeństwa.Rzecz oczywista, przydzielenie jednemu z małżonków spółdzielczego prawa do lokalu pociąga za sobą także przydzielenie praw majątkowych, niezbędnych do uzyskania tego prawa, a zwłaszcza prawa do wkładu. Jednakże przydzielenie spółdzielczego prawa do lokalu temu z małżonków, który wprawdzie odpowiada przedstawionym wyżej wymaganiom, ale który nie jest członkiem, z którego członkostwem prawo to jest związane w rozumieniu art. 138 ustawy o spółdz. i ich związkach, jest dopuszczalne tylko wtedy, gdy małżonek ten jest także członkiem spółdzielni. O ile bowiem można było w drodze przedstawionej wyżej wykładni dojść do wniosku, że zasada niezbywalności spółdzielczego prawa do lokalu nie stoi na przeszkodzie przydzieleniu spółdzielczego prawa do lokalu jednemu z małżonków, o tyle nie sposób - bez wyraźnego przepisu - uznać, że sąd może w postępowaniu o podział majątku wspólnego decydować o członkostwie w spółdzielni.Ze stanami faktycznymi polegającymi na tym, że oboje małżonkowie są członkami spółdzielni, sądy mają stosunkowo często do czynienia, podjęta bowiem na podstawie art. 162 pkt 2 ustawy o spółdzielniach i ich związkach uchwała nr 40 Rady CZSBM z dnia 29 grudnia 1965 r. w sprawie zasad, którym powinny odpowiadać postanowienia statutów spółdzielni budownictwa mieszkaniowego ("Informacje i Komunikaty" CZSBM 1966, nr 1), dopuszcza przyjmowanie do spółdzielni małżonków tych członków, którzy już są członkami spółdzielni i z których członkostwem związane jest spółdzielcze prawo do lokalu.Gdyby w toku postępowania o podział majątku wspólnego okazało się, że małżonek, który ubiega się o przyznanie mu spółdzielczego prawa do lokalu i który odpowiada wyżej przedstawionym wymaganiom, nie jest członkiem spółdzielni, sąd powinien mu udzielić odpowiedniego terminu na załatwienie formalności związanych z przyjęciem na członka. Jeżeliby małżonek taki wytoczył - wobec negatywnego stanowiska spółdzielni - powództwo o zobowiązanie jej do przyjęcia go na członka, to sąd powinien postępowanie w sprawie o podział majątku wspólnego zawiesić na mocy art. 177 § 1 pkt 1 k.p.c. Wprawdzie w świetle przepisów ustawy o spółdzielniach i ich związkach osobie starającej się o przyjęcie do spółdzielni nie przysługuje roszczenie o takie przyjęcie, ale uprawnienie takie może jej przysługiwać z innej podstawy prawnej, w szczególności z mocy postanowień statutu; w wypadku takim małżonek starający się o przyznanie mu spółdzielczego prawa do lokalu może ewentualnie uzyskać wyrok nakazujący spółdzielni przyjęcie go na członka.Sąd może też - jeżeli dojdzie do wniosku, że wspólne dotychczas mieszkanie powinno przypaść małżonkowi, który nie jest członkiem spółdzielni - przyznać mu, wobec nieuzyskania przez niego członkostwa, ogół praw majątkowych niezbędnych do uzyskania członkostwa. Wprawdzie w wypadku takim małżonek ten nie uzyskuje spółdzielczego prawa do lokalu mającego za przedmiot wspólne dotychczas mieszkanie, ale w razie przyjęcia go na członka może się ubiegać o przyznanie mu przez spółdzielnię bądź tego, bądź innego lokalu. Natomiast małżonek, który jest już członkiem spółdzielni, traci w wyniku takiego orzeczenia zarówno prawo do wkładu, jak i spółdzielcze prawo do lokalu. Może on oczywiście uzyskać nowy przydział, jeżeli wpłaci wkład mieszkaniowy; w przeciwnym razie zostanie skreślony z grona członków.W wypadku gdy sytuacja życiowa obojga małżonków układa się w ten sposób, że celowe byłoby przyznanie każdemu z nich odrębnego lokalu spółdzielczego - oczywiście odpowiednio mniejszego - sąd może podzielić między nich dotychczasowy wkład mieszkaniowy. W razie wydania takiej decyzji każdy z nich będzie dysponował wkładem (lub jego znaczną częścią) potrzebnym do uzyskania od spółdzielni przydziału nowego, mniejszego lokalu. Oczywiście taka decyzja wchodzi w rachubę wtedy, gdy spółdzielnia ma możliwości przydzielenia każdemu małżonkowi nowego mieszkania.Takiego podziału wkładu, jak również przydzielenia całego wkładu jednemu z małżonków, sąd może jednak dokonać także wtedy, gdy uzyskanie nowego lub nowych lokali przez małżonków nie wchodzi w rachubę, np. dlatego, że żaden z nich nie ubiega się o pozostanie w spółdzielni.Już z tego, co wyżej powiedziano, wynika, że sąd, dokonując podziału majątku wspólnego małżonków, w skład którego wchodzi spółdzielcze prawo do lokalu w spółdzielni mieszkaniowej, powinien ściśle współdziałać ze spółdzielnią. Co więcej, za uzasadnione należy uznać stanowisko, że orzeczenie sądu, jakie zapadnie w wyniku podziału takiego majątku, dotknie praw samej spółdzielni, albowiem wpłynie ono na to, komu będzie przysługiwać spółdzielcze prawo do lokalu w domu stanowiącym jej własność. Spółdzielnia może być przeto wezwana do udziału w sprawie jako uczestnik postępowania (art. 510 § 2 k.p.c.).Jeżeli sąd przyznaje spółdzielcze prawo do lokalu albo ogół praw majątkowych związanych z członkostwem jednemu z małżonków, to powinien drugiemu - w myśl zasad ogólnych - albo zasądzić odpowiednią spłatę, albo wyrównać mu uszczerbek, polegający na utracie udziału w spółdzielczym prawie do lokalu, przez przyznanie innych składników majątku wspólnego.Powyższe wyjaśnienia uzasadniają treść niniejszej uchwały.