VI KO 42/62

Skład orzekającyPrzewodniczący: Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego J. Wasilkowski. Prezesi: F. Wróblewski, gen. bryg. K. Jankowski. Sędziowie: płk J. Badecki, ppłk M. Bieniaszewski, M. Bogusławski, M. Budzianowski, E. Binkiewicz, Z. Chełmicki, K. Czajkowski, L. Chmielewski, J. Dankowski (sprawozdawca), S. Dąbrowski, W. Dąbrowski, K. Dobesz, J. Dziowgo, płk J. Drohomirecki, płk Z. Furtak, T. Gdowski, K. Grzebuła, F. Karolus, Z. Kapitaniak, H. Kempisty (sprawozdawca), F. Korzeń, S. Kotowski, W. Komorniczak, R. Kryże, Z. Kubec (sprawozdawca), płk Z. Krasuski, płk A. Kruszka, mjr H. Kwaśny, ppłk C. Lipski, J. Matysiak, J. Majewski, Z. Neumann, Z. Nyczaj, W. Ostrowski, M. Paluch, J. Pustelnik, A. Pyszkowski, płk A. Porzecki, T. Rek, płk J. Radwański, R. Staszkiewicz, M. Szczepański, płk W. Winawer, płk Z. Wizelberg, J. Zembaty. Prokurator Generalnej Prokuratury: J. Bednarzak.SentencjaSąd Najwyższy na posiedzeniu połączonych Izb Karnej i Wojskowej, po rozpoznaniu w dniach 14 maja 1965 r., 10 grudnia 1965 r., 28 stycznia 1966 r., 11 marca 1966 r. i 8 kwietnia 1966 r. postawionej w trybie art. 29 ust. 2 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 11, poz. 54) przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego pod rozpoznanie pełnego składu Izby Karnej Sądu Najwyższego, a następnie przedstawionej postanowieniem z dnia 17 stycznia 1964 r. przez Izbę Karną Sądu Najwyższego połączonym Izbom Karnej i Wojskowej, kwestii prawnej wymagającej zasadniczej wykładni ustawy:"Czy skazanie za ściśle określony w czasie fragment przestępstwa ciągłego sprowadza materialną prawomocność osądu co do całości działania przestępnego stanowiącego czyn ciągły, a zatem również co do działania przestępnego wykraczającego poza ramy czasowe, określone zapadłym wyrokiem?"po wysłuchaniu wniosku prokuratora, uchwalił jak wyżej.Uzasadnienie faktyczne1. Konstrukcja przestępstwa ciągłego nie jest określona w ustawie, lecz została ukształtowana przez judykaturę i doktrynę. Do nich więc należy nadanie jej takiej postaci, jaka najlepiej odpowiada społecznemu poczuciu sprawiedliwości i umożliwia realizację celów, dla których konstrukcja ta została stworzona.Dotychczasowe jej ujęcie nie spełnia obecnie tego postulatu, ponieważ wskutek zmiany ustroju społeczno-ekonomicznego wysunęła się na plan pierwszy potrzeba należytego zwalczania zwłaszcza tych przestępstw, które - ze względu na swój coraz bardziej skomplikowany charakter - stały się trudniejsze do wykrycia w całości. Dotyczy to w szczególności tzw. przestępstw gospodarczych.2. Podstawowym zagadnieniem, które wyłania się z postawionego pytania prawnego, jest kwestia, czy przestępstwo ciągłe jest jednym czynem ciągłym, czy też składa się z szeregu czynów przestępnych.Gdyby uznać, że przestępstwo ciągłe jest jednym czynem ciągłym, należałoby na postawione przez Sąd Najwyższy pytanie udzielić odpowiedzi twierdzącej. Czyn przestępny bowiem jest zjawiskiem prawnie niepodzielnym, wobec czego jego elementy nie znane w czasie sądzenia, a ujawnione dopiero później nie mogłyby być uznane za samoistne czyny przestępne, lecz tylko za okoliczności już osądzonego czynu.Gdyby natomiast uznać, że przestępstwo ciągłe jest przestępstwem wieloczynowym, to otworzyłaby się droga do rozważenia, czy materialna prawomocność osądu rozciąga się również na takie nowo ujawnione czyny przestępne, które - w razie ich ujawnienia w porę - weszłyby w skład osądzonego wówczas przestępstwa ciągłego.Otóż ustawodawca nigdzie nie dał definicji czynu poza stwierdzeniem, że jest on działaniem lub zaniechaniem. Wobec tego nie ma żadnych podstaw, by temu pojęciu nadawać - przez wzgląd na potrzeby prawa karnego - inną treść, aniżeli to dyktują potwierdzone przez prakseologię wyniki obserwacji zachowania się człowieka.Z tej obserwacji zaś wynika konieczność traktowania przestępstwa ciągłego jako przestępstwa wieloczynowego, co przekreśla koncepcję przeciwną, według której przestępstwo ciągłe jest jednym czynem ciągłym.3. Przyjęciu konstrukcji przestępstwa ciągłego jako przestępstwa wioloczynowego nie stoją na przeszkodzie obowiązujące przepisy karne, a w szczególności art. 1 k.k. i art. 1 k.k.W.P., które podając definicję przestępstwa, nie wyrażają zasady, że przestępstwem może być tylko jeden czyn. Wyprowadzanie zaś tej zasady z faktu, że cytowane przepisy używają wyrazu "czyn" w liczbie pojedynczej, nie byłoby uzasadnione, ponieważ kodeksy karne posługują się przemiennie (niejednolicie) w opisie ustawowych stanów faktycznych liczbą pojedynczą lub liczbą mnogą przy określaniu istoty czynu.Na przykład art. 160 k.k. głosi: "Kto nabywa (...) rzecz (...)", a więc według interpretacji językowej (semantycznej) nabywa tylko jedną, a nie wiele rzeczy, a przecież jest oczywiste, że paser nabywający jednorazowo od złodzieja 100 przedmiotów odpowiada za jedno, a nie za 100 przestępstw.Art. 22 m.k.k. (podobnie jak szereg innych przepisów), mówiąc o rozpowszechnianiu wiadomości, używa liczby mnogiej, a mimo to jest oczywiste, że dla bytu tego przestępstwa wystarczy rozpowszechnienie choćby jednej tylko fałszywej wiadomości.W konsekwencji nie można przywiązywać zasadniczej wagi do użycia w art. 1 k.k. liczby pojedynczej do pojęcia "czyn", a w szczególności interpretować tego przepisu w ten sposób, że jedno przestępstwo może stanowić tylko jeden czyn.Pogląd, że naszemu ustawodawstwu znane są przestępstwa wieloczynowe, jest już od dawna przyjęty przez cześć doktryny, według której wielość czynów nie musi stanowić wielości przestępstw.W kwestii tej wypowiedział się również Sąd Najwyższy w uchwale połączonych Izb Karnej i Wojskowej z dnia 26 czerwca 1964 r. stwierdzając, że "prawo karne zna sytuacje, w których mimo wielości czynów mamy do czynienia z jednym przestępstwem" (OSNKW nr 10/64, poz. 142).Przy takim ujęciu, nie zamąconym pojęciem jedności czynu, wyraźną fikcją staje się założenie, że zbiór czynów stanowiących przestępstwo ciągłe obejmuje swym zakresem nie tylko te czyny, które zostały ujawnione i stanowiły przedmiot osądzenia, ale również "ciemną liczbę" innych możliwych czynów przestępnych w ogóle nie ujawnionych.4. Konstrukcja przestępstwa ciągłego polega na tym, że szereg odrębnych czynów przestępnych powtórzonych i jednorazowych, które rozpatrywane oddzielnie stanowiłyby odrębne przestępstwa, jest traktowany - pod pewnymi warunkami i w pewnych okolicznościach - jako jedno przestępstwo.Konstrukcję tę stosuje się tylko wtedy, gdy między poszczególnymi czynami przestępnymi istnieje ścisły związek. Związek ten zachodzi w szczególności wtedy, gdy wszystkie czyny są jednorodzajowe, popełnione zostały w taki sam lub bardzo podobny sposób i w stosunkowo krótkich odstępach czasu, skierowane były przeciwko takiemu samemu dobru prawnemu oraz zostały podjęte z powziętym z góry zamiarem, albo wprawdzie bez takiego zamiaru, ale przy wykorzystaniu tej samej trwałej sposobności.5. Racją łączenia poszczególnych czynów przestępnych w jedno przestępstwo ciągłe jest - zgodnie z obecnie ustalonym już orzecznictwem i nauką - konieczność należytego ustalenia i oceny stopnia społecznego niebezpieczeństwa całego kompleksu przestępczej działalności sprawcy.6. Powstaje problem, czy takie łączenie sprzeciwia się ustawie.Otóż łączenie poszczególnych czynów przestępnych w jedno przestępstwo ciągłe nie jest sprzeczne z prawem, ponieważ nie dekompletuje ustawowych znamion danego przestępstwa. I tak na przykład zagarnięcie, zarówno wielokrotne, jak i jednorazowe, pozostaje zawsze zagarnięciem.Od przestępstwa ciągłego należy odróżnić przestępstwa złożone (np. art. 258 lub 259 k.k.), których rozbicie na poszczególne składniki unicestwiałoby dane przestępstwo, tworząc zeń kilka przestępstw określonych w różnych przepisach, to zaś sprzeciwiałoby się ustawie.Ustawa nie zabrania więc łączenia szeregu czynów przestępnych w jedno przestępstwo ciągłe, gdy przez to spełnia się postulat należytego ustalenia i oceny stopnia społecznego niebezpieczeństwa całokształtu zachowania się sprawcy.Z materialnego zaś pojęcia przestępstwa, które znajduje wyraz w obowiązującym prawie (art. 49 k.p.k. i art. 7 k.k.W.P. oraz art. 384 pkt 2 k.p.k.) wynika nawet nakaz łączenia w określonych wypadkach poszczególnych czynów w jedno przestępstwo ciągłe.7. Materialne pojęcie przestępstwa jest odzwierciedleniem faktu, że czyn przestępny jest czynem społecznie niebezpiecznym.Wykładnikiem stopnia społecznego niebezpieczeństwa czynu przestępnego jest kara, która za ten czyn grozi. Stąd wypływają następujące wnioski:a)powstaje konieczność łączenia odrębnych, lecz jednorodzajowych czynów przestępnych w jedno przestępstwo ciągłe, gdy wskutek takiego połączenia uzyska się pełny obraz społecznego niebezpieczeństwa przestępczego działania sprawcy, co pozwoli na urzeczywistnienie sprawiedliwości, której zasadom powinna być podporządkowana kara,b)powstaje obowiązek odrębnego osądzenia nowo ujawnionego czynu przestępnego - bez względu na to, czy ten czyn pozostaje poza określonymi wyrokiem ramami czasu prawomocnie osądzonego przestępstwa ciągłego, czy też mieści się w tych ramach - jeżeli porównanie stopnia społecznego niebezpieczeństwa zawartego w tym czynie ze stopniem społecznego niebezpieczeństwa czynów osądzonych świadczyłoby o niewspółmierności orzeczonej kary w stosunku do całokształtu przestępczej działalności sprawcy.8. Prawomocne skazanie za przestępstwo ciągłe jest prawomocnym skazaniem za określone w wyroku czyny przestępne, ujęte jako przestępstwo ciągłe. Takie prawomocne skazanie nie obejmuje więc czynów nowo ujawnionych, które weszłyby w skład osądzonego przestępstwa ciągłego, gdyby zostały ujawnione wcześniej.Jest rzeczą oczywistą, że tylko taki czyn może uchodzić za nowo ujawniony, który nie pokrywa się nawet częściowo z jednym z czynów, które weszły w skład już osądzonego przestępstwa ciągłego.Kwestię tę da się każdorazowo rozstrzygnąć na podstawie wyroku z jego uzasadnieniem, ewentualnie na podstawie całości materiałów sprawy.Gdyby się zaś okazało, że nowo ujawniony czyn nie pokrywa się w żadnym zakresie z przestępstwem już osądzonym, a więc że nie był on przedmiotem osądu, to można by go osądzić odrębnie jedynie wtedy, gdy sąd, który rozpoznawał przestępstwo ciągłe, nie miał nie tylko prawnej, lecz i faktycznej możności rozpoznania owego czynu. Może to nastąpić w szczególności, gdy sąd nie dysponował w toku rozpoznawanej przez siebie sprawy o przestępstwo ciągłe realnymi elementami dowodowymi, które zobowiązałyby go już wtedy do rozpoznania także tego czynu, albo gdy z okoliczności ujawnionych już podczas rozpoznawania przestępstwa ciągłego nie wynikał obowiązek zbierania z urzędu (art. 8 k.p.k. i art. 5 k.w.p.k. oraz art. 260 k.p.k. i art. 193 k.w.p.k.) dowodów dotyczących tego czynu.Te same zasady odnoszą się również do sytuacji, gdy nowo ujawniony czyn nie znalazł się w określonych w prawomocnym wyroku granicach czasu popełnienia przestępstwa ciągłego.9. Nowo ujawnione czyny, które nie weszły w skład osądzonego przestępstwa ciągłego - zgodnie z zasadą wyrażoną w art. 48 § 1 k.p.k. i w art. 37 k.w.p.k. - powinny być ścigane.Inaczej jednak przedstawia się sytuacja, gdy stopień społecznego niebezpieczeństwa nowo ujawnionego czynu w stosunku do stopnia niebezpieczeństwa społecznego osądzonego przestępstwa ciągłego nie jest znaczny.Otóż w wypadku takim ów nowo ujawniony czyn nie dawałby podstaw do odrębnego ścigania, ponieważ ściganie go i sądzenie nie realizowałoby celu procesu karnego, który polega na ukaraniu sprawcy, skoro kara, która ewentualnie byłaby za ten czyn wymierzona, i tak powinna by ulec pochłonięciu przez karę już orzeczoną za osądzone przestępstwo ciągłe, w którego skład wszedłby wspomniany czyn, gdyby został w porę ujawniony.Rezygnację z odrębnego ścigania i sądzenia za taki nowo ujawniony czyn uzasadniają przesłanki wynikające z przepisów art. 49 k.p.k. i art. 7 k.k.W.P. Rzecz oczywista, o wypadku znikomego niebezpieczeństwa społecznego czynu (w rozumieniu art. 49 k.p.k.) czy też o "przypadku małej wagi" (w rozumieniu art. 7 k.k.W.P.) można mówić nie w oderwaniu w ogóle, lecz przy uwzględnieniu związku i stosunku nowo ujawnionego czynu do już osądzonego przestępstwa ciągłego.10. Omówiona w poprzednim ustępie zasada nie ulegnie zachwianiu, jeżeli uwzględnienie nowo ujawnionego czynu - w hipotetycznym wypadku jego wcześniejszego ujawnienia i jednoczesnego osądzenia wraz z osądzonym już przestępstwem ciągłym - uzasadniałoby zastosowanie kwalifikacji surowszej od kwalifikacji osądzonego już poprzednio przestępstwa ciągłego (np. z ustawy z dnia 18 czerwca 1959 r. w związku z ustawą z dnia 21 stycznia 1958 r. zamiast tylko z ustawy z dnia 18 czerwca 1959 r.). Ujawnienie bowiem nawet takiego nowego czynu nie może mieć wpływu na osądzone już prawomocnie przestępstwo ciągłe. Wtedy bowiem właśnie na skutek tego uprawomocnienia się czyn później ujawniony nie mógłby wpłynąć na zmianę kary za wcześniej prawomocnie osądzone przestępstwo ciągłe, chyba że wchodziłaby w rachubę możliwość wznowienia postępowania na niekorzyść oskarżonego, do czego jednak sam fakt ujawnienia nowego czynu podstaw nie daje.A zatem taki nowo ujawniony czyn może być rozpatrywany tylko odrębnie i tylko wtedy, gdy zachodzą warunki, o których była mowa w pkt 7 lit. b) niniejszej uchwały.11. Na koniec należy podkreślić, że wszystkie dotychczasowe wywody dotyczą wyłącznie zagadnień związanych z materialną prawomocnością przestępstwa ciągłego, nie odnoszą się natomiast do zagadnień związanych z materialną prawomocnością przestępstwa jednorazowego, oraz że dotyczą one wyłącznie sytuacji, gdy nowo ujawnionym elementem jest czyn mogący w oderwaniu od poprzednio osądzonego przestępstwa ciągłego stanowić samoistne przestępstwo. Nie odnoszą się one natomiast do sytuacji, gdy nowo ujawnionym elementem jest tylko okoliczność odmiennie charakteryzująca poprzednio osądzone czyny, a więc zjawisko nie wykazujące samoistnie cech przestępstwa.Jeżeli nowo ujawnionym elementem okaże się nie czyn odrębny, lecz tylko okoliczność czynu już osądzonego prawomocnie lub zbioru czynów już prawomocnie osądzonych jako przestępstwo ciągłe, to wówczas może ona mieć znaczenie wyłącznie jako ewentualna podstawa do wznowienia postępowania karnego, gdy istnieć będą ku temu prawem przewidziane warunki.