II CR 263/66

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia F. Błahuta (sprawozdawca). Sędziowie: W. Kuryłowicz, J. Krajewski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Anny P., działającej przez Irmgardę K., o stwierdzenie nabycia spadku po Julii M., na skutek rewizji wnioskodawczyni od postanowienia Sądu Powiatowego w Głogowie z dnia 4 października 1965 r.,uchylił zaskarżone postanowienie w punkcie 2, stwierdzającym prawo do gospodarstwa rolnego, i w tym zakresie przekazał sprawę Sądowi Powiatowemu w Głogowie do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneSąd Powiatowy w Głogowie postanowieniem z dnia 4 października 1965 r. stwierdził: 1) że spadek po Julii M., zmarłej dnia 12 marca 1965 r. w Głogowie, dziedziczy na podstawie testamentu Anna P., córka Karola, zamieszkała w K. (ZSRR) oraz 2) że należące do tego spadku gospodarstwo rolne przypada Skarbowi Państwa, jako spadkobiercy ustawowemu.W uzasadnieniu powyższego postanowienia ustalono, że ustanowiona spadkobiercą testamentowym Anna P. jest zstępną siostry spadkodawczyni, mieszka stale w K., ma obywatelstwo ZSRR i jest z zawodu agronomem, nie może jednak dziedziczyć gospodarstwa rolnego, gdyż nie jest jednym z krewnych spadkodawczyni wymienionych w art. 1059-1063 k.c. Zdaniem Sądu Powiatowego przepis art. 1065 k.c. pozwala na ustanowienie w testamencie spadkobiercą gospodarstwa rolnego tylko takich krewnych, którzy należą do kręgu spadkobierców ustawowych gospodarstwa rolnego. Niezależnie od tego wnioskodawczyni nie może dziedziczyć gospodarstwa rolnego z tej przyczyny, że nie złożyła przewidzianego w art. 1059 § 2 k.c. oświadczenia o gotowości prowadzenia tego gospodarstwa.Nie dziedziczy również gospodarstwa rolnego Irmgarda K., powołana w testamencie na wypadek, gdyby wnioskodawczyni nie chciała lub nie mogła być spadkobierczynią (podstawienie), nie jest bowiem w ogóle krewną testatorki.Powyższe postanowienie zaskarżyła rewizją wnioskodawczyni, w związku zaś z tym Sąd Wojewódzki w Zielonej Górze przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia następujące zagadnienia prawne:"1. Czy art. 1065 k.c. zezwala na ustanowienie w testamencie spadkobiercą gospodarstwa rolnego lub jego części tylko osoby powołanej z ustawy do dziedziczenia gospodarstwa rolnego, czy także osoby spoza kręgu spadkobierców ustawowych, jeżeli osoba ta spełnia wymagania określone w art. 1059 k.c.?2. Czy oświadczenie, o którym mowa w art. 1059 § 2 k.c., powinno odpowiadać warunkom wymaganym do złożenia oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku, a w szczególności czy dla oświadczenia takiego wymagana jest forma z art. 1018 § 3 k.c. gdy zostało ono złożone na piśmie?3. W razie odpowiedzi twierdzącej na pytanie pod 2 - czy złożone na piśmie oświadczenie o gotowości prowadzenia gospodarstwa rolnego bez urzędowo poświadczonego podpisu może być traktowane jako wniosek o wyznaczenie terminu do ustnego złożenia takiego oświadczenia i czy wówczas przerywa ono 6-miesięczny termin, jeżeli przed upływem tego terminu wpłynęło do sądu lub biura notarialnego?"Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy przejął sprawę do rozpoznania i zważył, co następuje:Pogląd Sądu Powiatowego, że spadkobiercą gospodarstwa rolnego można ustanowić w testamencie tylko krewnych spadkodawcy wymienionych w art. 1059-1062 k.c. oraz małżonka, jest błędny. Zarówno brzmienie, jak i cel przepisu art. 1065 k.c. nie daje podstawy do takiego stanowiska.Zawarte w art. 1065 k.c. zdanie, że "spadkobiercą gospodarstwa rolnego lub jego części można ustanowić w testamencie tylko osobę, która odpowiada warunkom przewidzianym dla spadkobierców powołanych z ustawy do dziedziczenia gospodarstwa rolnego", może być rozumiane tylko w ten sposób, że powołany w testamencie ma odpowiadać jednemu z warunków przewidzianych dla spadkobierców ustawowych. Gdyby ustawodawca zamierzał ograniczyć swobodę testowania, poza warunkami, nadto przez wyłączenie osób nie należących do kręgu spadkobierców ustawowych, brzmienie przepisu musiałoby być odmienne.Nic nie wskazuje na to, żeby celem przepisów szczególnych o dziedziczeniu gospodarstw rolnych - poza uzależnieniem dziedziczenia od dodatkowej przesłanki nazwanej w kodeksie warunkiem, polegającym bądź na związaniu się spadkobiercy w sposób określony w art. 109 i nast. k.c. z zawodem rolnika lub pracą w gospodarstwie rolnym, bądź na względach słuszności - miało być nadto wyłączenie od dziedziczenia testamentowego osób nie będących krewnymi spadkodawcy lub krewnych nie wymienionych w art. 1059-1062 k.c. Potrzeba tak daleko idącego ograniczenia nigdy nie była w toku prac nad reformą dziedziczenia gospodarstw rolnych wysuwana i nie znalazła żadnego wyrazu ani w ustawie czerwcowej, ani w przepisach kodeksu cywilnego. W związku z tym należy uznać, że nie ma uzasadnienia wykładnia, która ogranicza swobodę testowania w większym zakresie, niż to wynika z jasnego i nie budzącego wątpliwości brzmienia przepisu.W świetle powyższych rozważań trafny jest zarzut rewizji naruszenia przez Sąd Powiatowy przepisu art. 1065 k.c. Wnioskodawczyni mogłaby dziedziczyć gospodarstwo spadkowe, gdyby odpowiadała jednemu z warunków przewidzianych dla spadkobierców powołanych z ustawy. Wnioskodawczyni powołuje się na warunek z art. 1059 § 2 k.c. Z dołączonego do akt dyplomu wynika, że istotnie wnioskodawczyni ma kwalifikacje do prowadzenia gospodarstwa rolnego. Jest jednak oczywiste, że wnioskodawczyni mimo posiadanych kwalifikacji nie może odziedziczyć z mocy art. 1059 § 2 k.c. Nie tylko dlatego, że mimo upływu terminu nie złożyła oświadczenia o gotowości prowadzenia spadkowego gospodarstwa rolnego, ale także z tej przyczyny, że gdyby nawet takie oświadczenie złożyła, nie mogłoby ono w okolicznościach niniejszej sprawy samo przez się uzasadnić dziedziczenia.Wnioskodawczyni, według jej własnych twierdzeń i treści dołączonych do sprawy dokumentów, jest obywatelką państwa obcego, stale przebywającą za granicą i zatrudnioną w Litewskiej Akademii Rolniczej w K. W tych okolicznościach oświadczenie gotowości prowadzenia spadkowego gospodarstwa rolnego musiałoby być połączone co najmniej z zapewnieniem rychłego powrotu do kraju i wykazaniem podjęcia starań w tym względzie, mających realne szanse realizacji. Oświadczenie gotowości, o którym mowa, nie jest czczą formalnością, oderwaną od konkretnych możliwości spadkobiercy. Jest ono pozbawione znaczenia, jeżeli spadkobierca w rzeczywistości nie chce lub nie może prowadzić gospodarstwa należącego do spadku.W tym stanie zaskarżone postanowienie w części, w której uznano, że wnioskodawczyni nie ma warunków do dziedziczenia gospodarstwa rolnego, jest mimo częściowego błędnego uzasadnienia zgodne z prawem.Rewizja jednak jest uzasadniona z innej przyczyny. Jak już wyżej wspomniano, spadkodawczyni powołała jako dziedzica podstawionego Irmgardę K. Sąd Powiatowy, wychodząc z mylnego założenia, że K. nie może dziedziczyć, jako nie należąca do kręgu spadkobierców ustawowych, nie zbadał, czy ta spadkobierczyni odpowiada warunkom dziedziczenia. W związku z tym postanowienie Sądu Powiatowego w części dotyczącej dziedziczenia gospodarstwa rolnego ulega uchyleniu z jednoczesnym przekazaniem sprawy w tym zakresie do ponownego rozpoznania (art. 388 § 1 k.p.c.).Zarzut rewizji, że nieruchomość pozostała w spadku nie stanowi gospodarstwa rolnego, jest bezzasadny w świetle zaświadczenia Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w G. Powoływania się zaś wnioskodawczyni na przepis art. XXIII przep. wprow. k.c. nie ma znaczenia dla treści samego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku.