III CO 68/65

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia M. Grudziński. Sędziowie: Z. Wasilkowska, J. Ignatowicz (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Edwarda i Kornelii małż. B. z udziałem uczestników: Stefana B., Władysława K., Wiesława M. i Józefa B. o dział spadku, po rozpoznaniu zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Łodzi postanowieniem z dnia 5 maja 1965 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy przy stosowaniu przepisu art. 1071 § 2 k.c. co do kolejności spadkobierców, którym należałoby przyznać na własność poddane działowi spadku gospodarstwo rolne (pkt 1 do 5 powołanego przepisu), może nastąpić zmiana tej kolejności przy zastosowaniu przepisów art. 4 i 5 kod. cyw., jeżeli spadkobierca wskazany w przepisie art. 1071 § 2 kod. cyw. na dalszym miejscu daje lepszą gwarancję prowadzenia gospodarstwa rolnego niż spadkobierca wyprzedzający poprzedniego przepisową kolejnością?"uchwalił:W wypadku gdy spadek otworzył się przed dniem 5 lipca 1963 r., przepisy art. 1071 k.c. nie mają przy dziale spadku zastosowania. Uzasadnienie faktyczneW postanowieniu z dnia 30 listopada 1964 r. Sąd Powiatowy w Łęczycy uznał, że gospodarstwo spadkowe będące przedmiotem działu w sprawie niniejszej należy przyznać wnioskodawcom, a nie ich przeciwnikowi, mimo że ten ostatni pracował nieprzerwanie w tym gospodarstwie bezpośrednio przed działem i na wiele lat przedtem, a więc że jako uprawniony do otrzymania gospodarstwa w naturze, znajduje się na pierwszym miejscu (art. 1071 § 2 pkt 1 k.c.). Wydając takie postanowienie, Sąd Powiatowy miał na uwadze dokonane ustalenia faktyczne, z których wynika, że wnioskodawcy są wzorowymi rolnikami, natomiast ich przeciwnik prowadzi swoje gospodarstwo wyjątkowo niedbale i nieudolnie.Rozpoznając rewizję przeciwnika wniosku na powyższe postanowienie, Sąd Wojewódzki w Łodzi powziął wątpliwość, czy takie odstępstwo od kolejności przewidzianej w art. 1071 § 2 k.c., jakiego dokonał Sąd Powiatowy, jest dopuszczalne, a w szczególności, czy wyjątkowo może je uzasadnić przepis art. 4 lub 5 k.c. Ta właśnie wątpliwość znalazła wyraz w zacytowanym wyżej pytaniu prawnym.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Przedstawiając Sądowi Najwyższemu powyższe pytanie prawne, Sąd Wojewódzki nie wziął pod uwagę, że spadek, o jaki chodzi w sprawie niniejszej, otworzył się przed dniem 5 lipca 1963 r., i wobec tego nie rozważył, czy w sprawie niniejszej nie mają stosowania zasady szczególne przewidziane w przepisach przechodnich do kodeksu cywilnego.Otóż problem taki w sprawie niniejszej występuje. Wprawdzie w myśl art. LV § 1 przepisów przechodnich do kodeksu cywilnego przepisy kodeksu o dziedziczeniu gospodarstw rolnych (przez które to dziedziczenie ustawa rozumie zarówno dziedziczenie sensu stricto, tj. spadkobranie, jak i problematykę działową) mają moc wsteczną, ale tylko o tyle, o ile dalsze artykuły nie stanowią inaczej.Jeśli chodzi o dział spadku, to "inaczej stanowi" art. LX przep. wprow. k.c. co do spadków otwartych przed dniem 5 lipca 1963 r., przy czym dla sprawy niniejszej właściwy jest przepis § 1 tego artykułu. W myśl tego przepisu spadkobiercy, którzy stosownie do przepisów art. LVI zachowali prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego, mają również prawo do otrzymania tego gospodarstwa lub jego części w drodze działu spadku. Z przepisu tego niedwuznacznie wynika, że spadkobiercy, którzy zachowali stosownie do art. LVI prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego, zachowali również prawo otrzymania tego gospodarstwa - w całości lub w części - w naturze, choćby nawet przy zastosowaniu art. 1071 k.c. prawo takie im nie przysługiwało.Oczywiście, zacytowany przepis nie oznacza, że każdy spadkobierca, który zachował prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego, musi otrzymać całość lub część tego gospodarstwa w drodze działu. Przepisu tego nie można tak rozumieć, gdyż taka wykładnia oznaczałaby, że ustawodawca zapewnił spadkobiercom, którzy zachowali prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego, dalej idące uprawnienia, jeśli chodzi o uzyskanie tego gospodarstwa w naturze, aniżeli to wynikało z przepisów dotychczasowych, a więc że zezwolił na dalej idące rozdrobnienie, niż to było możliwe pod rządem tych ostatnich przepisów. Rzecz oczywista, wykładnia taka ani nie dałaby się pogodzić z założeniami nowych przepisów o dziedziczeniu gospodarstw rolnych, ani też nie znajduje ona oparcia w brzmieniu ustawy.Przepis art. LX § 1 oznacza więc tylko tyle, że każdy ze spadkobierców, którzy w świetle art. LVI zachowali prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego, może to gospodarstwo (lub jego część) otrzymać w naturze na takich warunkach, jakie wynikały z prawa dotychczasowego. Tę właśnie myśl wypowiada sentencja niniejszej uchwały.Nie ma natomiast potrzeby rozstrzygania zasadniczego problemu przedstawionego w pytaniu Sądu Wojewódzkiego, gdyż problem ten - jak to wyżej zaznaczono - w sprawie nie występuje.