III PZP 26/66

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia K. Marowski (sprawozdawca). Sędziowie: M. Wilewski, Z. Stypułkowska.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Bolesława K. przeciwko Wojewódzkiemu Przedsiębiorstwu Ceramiki Budowlanej w K. o zapłatę 31.352 zł, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 17 sierpnia 1966 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Katowicach postanowieniem z dnia 17 marca 1966 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 1 k.p.c.:"Jak należy obliczać wynagrodzenie za urlop dla pracownika, który bezpośrednio przed udzieleniem mu urlopu w zakładzie macierzystym przebywał na delegacji w innym zakładzie i tam pobierał wynagrodzenie?"postanowił udzielić następującej odpowiedzi:Wynagrodzenie za urlop wypoczynkowy, należne - w myśl § 49 ust. 2 Układu Zbiorowego Pracy dla pracowników zatrudnionych w przemysłach ceramiki budowlanej oraz materiałów budowlanych wapienno-piaskowych - od macierzystego zakładu pracy pracownikowi umysłowemu, który bezpośrednio przed urlopem przebywał na delegacji w innym zakładzie pracy i tam pobierał wynagrodzenie, oblicza się według przeciętnej wynagrodzenia pobieranego przez tego pracownika w macierzystym zakładzie pracy w ostatnich trzech miesiącach przed okresem delegacji. Uzasadnienie faktycznePowód pracował w pozwanym Przedsiębiorstwie w charakterze zastępcy dyrektora do spraw technicznych. Z dniem 1 kwietnia 1964 r. powód został oddelegowany przez jednostkę nadrzędną - Zjednoczenie Przemysłu Ceramiki Budowlanej w W. na stanowisko kierownika rozruchu do Zakładu Ceramiki Budowlanej w W. w pow. t. Z kolei z dniem 30 września 1964 r. powód został odwołany z delegacji przez wspomniane wyżej Zjednoczenie. Jednocześnie Zjednoczenie wypowiedziało powodowi warunki pracy na koniec stycznia 1965 r., oferując mu nowe warunki pracy w zakładzie w W. za wynagrodzeniem 3.900 zł miesięcznie.Powód odmówił zgody na przeniesienie do W., wobec czego Zjednoczenie pismem z dnia 31.X.1964 r. odwołało powoda ze stanowiska kierownika rozruchu w W. i postawiło go do dyspozycji pozwanego Przedsiębiorstwa.Po chorobie trwającej od 1 listopada 1964 r. do 6 grudnia 1964 r. zakład macierzysty powoda udzielił mu urlopów za lata 1963 i 1964 r. w czasie od 8 grudnia 1964 r. do 5 stycznia 1965 r. i od 6 stycznia 1965 r. do 4 lutego 1965 r. Oświadczeniem woli z dnia 13 stycznia 1965 r. pozwane Przedsiębiorstwo zaoferowało powodowi z dniem 1 lutego 1965 r. stanowisko inżyniera z wynagrodzeniem miesięcznym 1.700 zł, a ponieważ powód propozycji tej nie przyjął, przeto pismem z dnia 25 stycznia 1965 r. oświadczyło, że stanowisko powoda traktuje jako rezygnację z pracy i w dniu 1.II.1965 r. wręczyło powodowi zaświadczenie pracy, uważając z tym dniem stosunek łączący strony za rozwiązany.Zasadnicze wynagrodzenie powoda w powszechnym Przedsiębiorstwie wynosiła 4.200 zł i w tych wysokościach otrzymał je za I kwartał 1964 r. W tej samej wysokości powód otrzymywał wynagrodzenie na delegacji za czas od 1 kwietnia do końca lipca 1964 r., a przez miesiące następne delegacji powód otrzymał: za miesiąc sierpień 14.510 zł, za wrzesień 11.738 zł, za październik 9.302 zł, a za następne miesiące aż do zakończenia stosunku pracy oraz za urlop za rok 1965 powód otrzymał zasadnicze wynagrodzenie w kwocie 4.200 zł. Z dniem 9.II.1965 r. powód nawiązał stosunek pracy w innym zakładzie za wynagrodzeniem 2.750 zł miesięcznie.Na podstawie tego całkowicie bezspornego stanu faktycznego sprawy, powód wniósł o zasądzenie od pozwanego kwoty 31.352 zł, opierając swe żądanie na następującym poglądzie prawnym i wyliczeniu roszczenia. Powód wyszedł mianowicie z założenia, że gdyby pismo pozwanego z 13.I.1965 r. traktować jako wypowiedzenie stosunku pracy, to wtedy umowa o pracę z pozwanym wygasłaby 30.IV.1965 r., w którym to okresie powód wykorzystałby urlop za rok 1965, a za pozostałe 2 miesiące wypowiedzenia powód żąda 12.368 zł (licząc po 8.946 zł przeciętnych zarobków u pozwanego, mniej zarobki powoda w nowym zakładzie pracy w kwocie 2.750 zł); ponadto za miesiąc choroby i 3 ekwiwalenty urlopowe powód żąda różnicy między przeciętnym zarobkiem w kwocie 8.946 zł miesięcznie a wypłaconym mu wynagrodzeniem w kwocie 4.200 zł, czyli razem 18.984 zł.Pozwane Przedsiębiorstwo wnosiło o oddalenie powództwa. Zarzuciło ono w szczególności, że stosunek pracy został rozwiązany z dniem 31 stycznia 1965 r. na skutek wypowiedzenia warunków pracy dokonanego przez Zjednoczenie i nieprzyjęcia przez powoda ofiarowanych mu nowych warunków pracy, wysokość zaś wynagrodzenia za czas urlopu może być obliczona tylko na podstawie ostatnio pobieranych przez powoda zarobków w pozwanym Przedsiębiorstwie, a nie w innym zakładzie pracy, do którego powód był delegowany.Sąd Powiatowy zaskarżonym wyrokiem podzielił w zasadzie stanowisko powoda, a mianowicie przyjął, że wypowiedzenie stosunku pracy z powodem z dniem 13.I.1965 r., dokonane w czasie urlopu i bez zachowania 3-miesięcznego terminu wypowiedzenia, jest nieważne, wobec czego powodowi przysługuje roszczenie z art. 10 dekretu z 18 stycznia 1956 r., ograniczające się jednak do jednomiesięcznego wynagrodzenia wobec nieżądania przez powoda przywrócenia go do pracy. Z tego tytułu Sąd Powiatowy uwzględnił roszczenie powoda do wysokości 5.060 zł (8.410 zł - 2.750). Przy tych samych przeciętnych zarobkach powoda w kwocie 8.410 zł Sąd Powiatowy zasądził powodowi dalszą kwotę 12.630 zł tytułem różnicy w ekwiwalencie na trzy okresy urlopowe (23.230 - 12.600 zł).Wyrok Sądu Powiatowego zaskarżyły obie strony.Powód w swej rewizji wnosił o zmianę zaskarżonego wyroku w części oddalającej przez zasądzenie dalszej kwoty 5.550 zł jako wyrównania różnicy w wynagrodzeniu za miesiąc listopad, w którym był chory.Pozwane Przedsiębiorstwo wnosiło natomiast o zmianę wyroku i całkowite oddalenie powództwa bądź o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Powiatowemu do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu rewizji skarżący powtarza zarzuty podniesione w postępowaniu przed Sądem Powiatowym.Sąd Wojewódzki postanowił przedstawić - w trybie art. 391 § 1 k.p.c. - Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia wymienione wyżej zagadnienie prawne, a w uzasadnieniu tego postanowienia podkreślił, że za stanowiskiem powoda zdaje się przemawiać § 49 ust. 2 Układu Zbiorowego Pracy dla pracowników zatrudnionych w przemysłach ceramiki budowlanej, w myśl którego wynagrodzenie za urlopy dla pracowników umysłowych oblicza się według średniej zarobku z ostatnich 3 miesięcy bezpośrednio poprzedzających urlop, oraz § 1 ust. 3 zarządzenia nr 180 Ministra Budownictwa i Przemysłu Materiałów Budowlanych z 14.X.1957 r. (Dz. Urz. tego Ministerstwa z 1957 r. Nr 7); według tego zarządzenia skierowanie do pracy w rozruchu nie narusza stosunku pracy ani uprawnień pracowniczych w stosunku do jednostki, z której pracownicy zostali skierowani, ale z drugiej strony z § 1 ust. 2 tegoż rozporządzenia można by wnioskować, że mimo istnienia między stronami stosunku pracy wynagrodzenie w zakładzie pracy, do którego powód był oddelegowany, przysługiwało mu na podstawie dodatkowej umowy zawartej na czas wykonywania określonej pracy.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Uprawnienia pracownika do urlopu uregulowane zostały ustawą z dnia 16 maja 1922 r. o urlopach dla pracowników zatrudnionych w przemyśle i handlu. Jakkolwiek ustawa ta wyraźnie nie wymienia, kto te roszczenia obowiązany jest zaspokajać, to jednak jest oczywiste, że chodzi tu o zakład pracy, w którym pracownik uprawniony do urlopu jest aktualnie zatrudniony. Obowiązek pracodawcy udzielenia wynagrodzenia za czas urlopu, jest jednym z obowiązków wynikających z umowy o pracę. Wskazuje na to zresztą treść art. 1 cytowanej ustawy, według którego uprawnienie do urlopu przysługuje pracownikom zatrudnionym "na mocy umowy" w wymienionych tam rodzajach zakładów pracy. Prawa i obowiązki wynikające z umowy o pracę istnieją w relacji konkretnego zakładu pracy i zatrudnionego w tym zakładzie pracownika. Zakład pracy jest przede wszystkim obowiązany płacić pracownikowi wynagrodzenie za pracę, obowiązany jest też udzielić pracownikowi, który uzyskał prawo do urlopu, odpowiedniego do jego uprawnień urlopu i mimo że pracownik ten w okresie urlopu nie świadczy pracy na rzecz tego zakładu pracy, wypłacić mu za czas udzielonego urlopu wynagrodzenie, Wysokość więc wynagrodzenia za czas urlopu musi wynikać z umowy o pracę między korzystającym z urlopu pracownikiem a udzielającym mu urlopu pracodawcą. Pracownik może być zatrudniony na podstawie umowy o pracę w różnych zakładach pracy i w stosunku do każdego z tych zakładów pracy odrębnie może mieć uprawnienia do uzyskania urlopu i do otrzymania wynagrodzenia za czas urlopu. Wysokość wynagrodzenia za czas urlopu w każdym z tych zakładów pracy zależeć będzie od warunków płacy określonych w umowie o pracę z tym zakładem pracy, w którym pracownik pobiera wynagrodzenie za urlop. Nie może natomiast pracownik domagać się np. od jednego z tych zakładów pracy, by zapłacił mu wynagrodzenie, jakie by uzyskał w czasie urlopu we wszystkich tych zakładach łącznie.Wysokość wynagrodzenia za czas urlopu reguluje art. 4 ustawy o urlopach. Urlopowany ma mianowicie otrzymać w zasadzie takie wynagrodzenie, jakie otrzymałby, gdyby w tym czasie był zatrudniony. Oczywiście takie, jakie otrzymałby od tego pracodawcy, który mu urlopu udzielił, gdyby u tego pracodawcy w tym czasie był zatrudniony. W dalszej części tego przepisu ustawodawca reguluje wysokość wynagrodzenia w sytuacji, gdy praca odbywa się "na akord lub od sztuki", i w takim wypadku poleca obliczać wysokość wynagrodzenia według przeciętnego wynagrodzenia pracownika w ciągu trzech miesięcy poprzedzających bezpośrednio urlop. I znowu chodzi, oczywiście, o wynagrodzenie, jakie otrzymywał od tego pracodawcy, który udziela urlopu.Z pierwszego zdania art. 4 ustawy o urlopach wynika wyraźna intencja ustawodawcy zapewnienia pracownikowi za czas urlopu wynagrodzenia, jakie otrzymywałby od pracodawcy, gdyby w czasie urlopu pracował. Jeśli jednak wynagrodzenie nie jest stałe i zależne jest od wyników pracy pracownika, wobec czego nie da się przewidzieć, ile by pracownik zarobił, gdyby w czasie urlopu pracował - ustawa określa sposób obliczenia wynagrodzenia za urlop na podstawie okoliczności dających się stwierdzić, a mianowicie na podstawie wysokości zarobków w ciągu trzech miesięcy poprzedzających urlop. Nie zmienia to jednak zasadniczego założenia, że pracownik w czasie urlopu powinien otrzymać takie wynagrodzenie, jakie by uzyskał, gdyby w tym czasie pracował.Na takim stanowisku stoi również rozporządzenie Ministra Pracy i Opieki Społecznej z dnia 11 czerwca 1923 r., wydane w sprawie wykonania ustawy o urlopach, skoro w § 26 rozporządzenie to podkreśla, że wynagrodzenie za urlop oblicza się z uwzględnieniem zachodzących w czasie urlopu zmian w jego płacy. Gdyby więc w czasie urlopu pracownika w stosunku między nim a udzielającym mu urlopu zakładem pracy miały już obowiązywać inne warunki płacy niż w czasie poprzedzającym urlop, to pracownik otrzyma za urlop wynagrodzenie według tych nowych warunków płacy, obowiązujących w czasie jego urlopu, a tylko ilość i jakość pracy świadczonej przez pracownika w ciągu trzech miesięcy poprzedzających urlop na rzecz zakładu pracy jest właściwa do obliczenia wysokości wynagrodzenia za urlop.Powstaje pytanie, w jaki sposób obliczyć wynagrodzenie za urlop dla pracownika, którego wynagrodzenie za urlop ma być obliczone według jego zarobków z trzech miesięcy bezpośrednio poprzedzających urlop, gdy pracownik w tym okresie czasu, jakkolwiek był związany umową o pracę z zakładem pracy udzielającym mu urlopu, jednakże z jakiejś przyczyny nie świadczył pracy na rzecz tego zakładu pracy i nie pobierał wynagrodzenia. Przyczyny mogą tu być różne: nie tylko delegacja do innego zakładu pracy, ale też np. choroba czy służba wojskowa. Odpowiedź na to pytanie może być tylko jedna: "bezpośrednio poprzedzającymi trzema miesiącami w rozumieniu art. 4 ustawy o urlopach będą wówczas te ostatnie trzy miesiące pracy pracownika, w których był bezpośrednio przed urlopem rzeczywiście w zakładzie pracy, udzielającym urlopu, zatrudniony". Tylko bowiem ten okres może być właściwy do określenia, jakie wynagrodzenie - według obowiązujących stron warunków płacy - uzyskałby pracownik, gdyby w czasie urlopu pracował.Nie mogą natomiast wpływać na obliczenie wynagrodzenia za urlop w zakładzie macierzystym zarobki osiągane przez pracownika w czasie przerwy w pracy, poprzedzającej urlop w innym zakładzie pracy, albowiem zarobki pracownika w innym zakładzie pracy zależały od warunków płacy z innej umowy wiążącej pracownika z innym zakładem pracy i są one właściwe do określenia, ile by pracownik zarobił w macierzystym zakładzie pracy.Postawione pytanie wynikło na tle stosunku pracy między stronami, które obowiązuje Układ Zbiorowy Pracy dla pracowników zatrudnionych w przemyśle ceramiki budowlanej oraz materiałów budowlanych wapienno-piaskowych, zawarty w dniu 13 września 1958 r. W myśl § 49 ust. 2 tego Układu wynagrodzenie za urlopy dla pracowników umysłowych oblicza się według średniego pełnego zarobku wyliczonego z ostatnich 3 miesięcy bezpośrednio poprzedzających urlop. Układ ten przyjmuje więc sposób obliczenia identyczny jak określony w drugim zdaniu art. 4 ustawy o urlopach. Według art. 1 ust. 2 ustawy z 14.IV.1937 r. o układach zbiorowych pracy (Dz. U. Nr 31, poz. 242) postanowienia układu zbiorowego nie mogą uchybiać przepisom prawa. W szczególności nie mogą regulować uprawnień pracownika w sposób mniej korzystny, niż to wynika z obowiązujących przepisów mających służyć ochronie pracownika. Nie ma jednak przeszkód, by układ zbiorowy uregulował uprawnienia pracownika w sposób odmienny, który jednak nie narusza na niekorzyść pracownika przepisów służących jego ochronie. W wypadku niniejszym układ zbiorowy uregulował zagadnienie wysokości wynagrodzenia za urlop pracowników umysłowych o tyle odmiennie niż art. 4 ustawy o urlopach, że w miejsce dwóch sposobów wskazanych w art. 4 ustawy przyjął tylko jeden z nich, przewidziany dla pracowników, których zarobki zależą od wyników ich pracy.Jak już wskazano wyżej, przy obu sposobach obliczenia wynagrodzenia za urlop podanych w art. 4 ustawy założenie jest jedno: pracownik powinien otrzymać takie wynagrodzenie, jakie uzyskałby, gdyby w czasie urlopu pracował w tymże zakładzie pracy. Tak też należy interpretować również przepis § 49 ust. 2 obowiązującego strony układu, tzn., że chodzi tylko o sposób obliczenia, jaką ilość i jakość pracy świadczyłby pracownik w czasie urlopu, gdyby pracował, natomiast stawki dla obliczenia wynagrodzenia powinny być stosowane zależnie od obowiązujących w czasie urlopu warunków pracy. Z tym zastrzeżeniem można więc przyjąć, że cytowane postanowienie układu zbiorowego obowiązującego strony nie jest mniej korzystne dla pracownika umysłowego niż przepis art. 4 ustawy o urlopach.Jeśli chodzi o zagadnienie, jak w ramach tego postanowienia układu obliczyć wynagrodzenie za urlop w wypadku, gdy pracownik w czasie bezpośrednio poprzedzającym urlop nie pracował i nie otrzymywał wynagrodzenia w zakładzie pracy, który udziela mu urlopu, to sytuacja jest identyczna, jak wyżej przedstawiona na tle przepisu art. 4 ustawy o urlopach. Postanowienie układu zbiorowego nie różni się pod tym względem od przepisu art. 4 ustawy (zdanie drugie). Układ zbiorowy normuje prawa i obowiązki wynikające z umowy o pracę między pracownikiem a zakładem pracy udzielającym mu urlopu, wynagrodzenie zaś za urlop zależne jest od warunków płacy wynikających z tej umowy i żadnego wpływu na wysokość wynagrodzenia za urlop nie może mieć okoliczność, czy i jakie wynagrodzenie pracownik pobierał - w czasie przerwy w pracy - w innym zakładzie pracy na podstawie umowy z innym zakładem pracy.Z tych powodów na postawione pytanie należało odpowiedzieć jak w sentencji.