III CZP 56/66

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia B. Łubkowski. Sędziowie: F. Błahuta, J. Majorowicz (sprawozdawca), Z. Masłowski, J. Ignatowicz, R. Czarnecki, W. Kuryłowicz.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Bolesława i Genowefy P. przeciwko Skarbowi Państwa - Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w L. o przeniesienie własności nieruchomości, po rozpoznaniu zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Najwyższy postanowieniem z dnia 20 maja 1966 r. do rozstrzygnięcia składowi siedmiu sędziów SN:"I. Czy art. 43 ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach (Dz. U. Nr 32, poz. 159 ze zm.) stosował się - a art. 231 § 3 k.c. stosuje się - także wtedy, gdy wzniesienie budynku lub innego urządzenia na gruncie stanowiącym przedmiot własności państwowej zostało dokonane przed wejściem w życie każdej z tych ustaw? a w razie odpowiedzi pozytywnej -II. Czy ma - ewentualnie jaki - wpływ na stosowanie wyżej wymienionych przepisów art. 45 ust. 2 ustawy z dnia 14 lipca 1961 r.?"uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:1.Art. 43 ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach (Dz. U. Nr 32, poz. 159 ze zm.) stosował się, a art. 231 § 3 k.c. stosuje się także wtedy, gdy wzniesienie budynku lub innego urządzenia na gruncie stanowiącym przedmiot własności państwowej zostało dokonane przed wejściem w życie każdej z tych ustaw.2.Artykuł 45 ust. 2 wymienionej ustawy z 14 lipca 1961 r. nie stoi na przeszkodzie zastosowaniu do działki gruntu zajętej pod budowę budynku lub innego urządzenia artykułu 231 k.c.. Uzasadnienie faktyczneJak wynika z treści pytania prawnego, zagadnienie sprowadza się do kwestii, czy do roszczeń samoistnych posiadaczy, którzy wznieśli budynek na cudzym gruncie przed wejściem w życie ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach (Dz. U. Nr 32, poz. 159; zm.: Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 94, a także przed wejściem w życie kodeksu cywilnego - należy stosować przepisy prawa rzeczowego (art. 73), czy też przepisy nowe, a więc art. 43 powołanej ustawy z 1961 r., a po jego uchyleniu - art. 231 k.c.Powyższy problem międzyczasowy, wiążący się z szerszym zagadnieniem, według jakiej ustawy oceniać należy po wejściu w życie ustawy skutki wzniesienia budowli na cudzym gruncie, dokonanego przed wejściem w życie nowej ustawy - był przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego w wielu orzeczeniach wydanych na tle art. 73 pr. rzecz. oraz przepisów wprowadzających to prawo, przy czym problem ten był rozwiązywany na korzyść przepisów nowej ustawy.Aczkolwiek dotychczasowa linia orzecznictwa, jeśli chodzi o ostateczną odpowiedź na rozważane pytanie, była jednolita, to jednak różna była podstawa prawna tych rozważań. W szczególności w niektórych orzeczeniach Sąd Najwyższy, reprezentując pogląd, że art. 73 § 2 pr. rzecz. ma także zastosowanie w wypadku, gdy posiadacz w dobrej wierze wzniósł na cudzej nieruchomości budowlę przed dniem wejścia w życie prawa rzeczowego, powoływał jako podstawę prawną rozstrzygnięcia art. XXVII przep. wpr. pr. rzecz. (np. w orzeczeniu z dnia 19.II.1948 r. C 1 1895/47 - OSN poz. 82/48 r., w uchwale z dnia 3.XII.1953 r. II C 1418/53 - OSN poz. 6/55 oraz w orzeczeniu z dnia 23.VII.1963 r. III CR 137 - 63 - OSNCP poz. 156/164). W innych natomiast orzeczeniach (np. w orzeczeniu z dnia 24.III.1950 r. C 440/49 - PiP z 1951 r. zesz. I, s. 125) jako podstawę prawną rozstrzygnięcia przytoczono art. XXIX przep. wpr. pr. rzecz.Problemom międzyczasowym, sprowadzającym się do zagadnienia, według jakiej ustawy należy oceniać - po wejściu w życie ustawy - skutki wzniesienia budowli na cudzym gruncie dokonanego przed wejściem w życie nowej ustawy, zajmował się również Sąd Najwyższy na tle stosowania przepisów kodeksu cywilnego. W szczególności w orzeczeniu z dnia 23.IV.1965 r. I CR 73/65 (OSPiKA nr 7-8 z 1966 r., poz. 167) wyrażono pogląd, że art. 231 § 2 i 3 k.c. stosuje się do stosunków stron, mimo że budowa domu miała miejsce przed wejściem w życie kodeksu cywilnego. Zgodnie bowiem z art. XLVIII przep. wpr. ten kodeks, posiadanie istniejące w chwili wejścia w życie kodeksu cywilnego podlega od tego momentu przepisom tego kodeksu. Przez posiadanie w rozumieniu tego przepisu należy bowiem, jak podkreśla uzasadnienie tego orzeczenia, rozumieć nie tylko samo władztwo nad rzeczą mające cechy posiadania, ale władztwo wraz z wszelkimi roszczeniami, jakie w wykonaniu tego władztwa wypływają dla posiadacza.Z przytoczonych orzeczeń wynika więc, że problem międzyczasowy w stosunku do uprawnień budującego w dobrej wierze na cudzym gruncie był uzasadniany niejednolicie, jeśli chodzi o stosowanie przepisów międzyczasowych. Niektóre orzeczenia nawiązywały bowiem do art. XXIX przep. wpr. pr. rzecz., w myśl którego przeniesienie obciążenia, zmiana treści lub pierwszeństwa oraz zniesienie praw rzeczowych, istniejących w chwili wejścia w życie prawa rzeczowego, podlegają od tej chwili przepisom tego prawa, inne znów szukały rozwiązania w art. XXVII przep. wpr. pr. rzecz., nakazującym treść praw rzeczowych istniejących w chwili wejścia w życie prawa rzeczowego oceniać od tej chwili według przepisów tego prawa. Wreszcie ostatnie z przytoczonych orzeczeń, wydane już na tle nowych przepisów, powołuje art. XLVIII przep. wpr. k.c., w myśl którego posiadanie istniejące w dniu wejścia w życie kodeksu cywilnego podlega od tej chwili przepisom tego kodeksu.Podzielając w pełni ostateczny wynik rozwiązań dotychczasowych, nie można jednak uznać za prawidłową argumentację prawną, która powoływała się na art. XXIX przep. wpr. pr. rzecz. (obecnie art. XXXVIII przep. wpr. k.c.). Przepis ten bowiem dotyczył praw rzeczowych już istniejących w chwili wejścia w życie prawa rzeczowego, gdy tymczasem samoistny posiadacz gruntu w dobrej wierze, który wzniósł budynek, nie nabywa przez sam fakt wzniesienia budynku żadnego prawa rzeczowego, a jedynie przysługuje mu roszczenie do właściciela, aby ten przeniósł na niego własność działki za odpowiednim wynagrodzeniem.Również poszukiwanie rozwiązań omawianego zagadnienia na podstawie art. XXVII przep. wpr. pr. rzecz. nie było uzasadnione w świetle tego przepisu. Trudno bowiem uznać uprawnienia budującego na cudzym gruncie jako określone prawo rzeczowe, pomijając zresztą okoliczność, że przepis ten mówił o prawach rzeczowych istniejących w dniu wejścia w życie prawa rzeczowego. Analogiczną treść jak art. XXVII przep. wpr. pr. rzecz. zawiera obecnie art. XXXVIII przep. wpr. k.c.Natomiast za prawidłowe uznać należy rozstrzygnięcie problemu międzyczasowego w stosunku do uprawnień budującego na cudzym gruncie na podstawie art. XLVIII przep. wpr. k.c., który jest odpowiednikiem dotychczasowego art. LII przep. wpr. pr. rzecz. Również bowiem ten ostatni przepis zawiera zasadę, że posiadanie istniejące w chwili wejścia w życie prawa rzeczowego podlega od tej chwili przepisom tego prawa. Za słusznością ostatniego rozwiązania przemawiają następujące względy:Roszczenia z art. 231 k.c. mają ze swej istoty niewątpliwie charakter obligacyjny. Stąd też gdyby nie było przepisu szczególnego, można by bronić poglądu, że do roszczeń tych stosuje się - stosownie do art. XLIX przep. wpr. k.c. - prawo dotychczasowe. Jednakże w przepisach przechodnich ustawodawca wprowadził szczególny przepis, mianowicie art. LVIII, normujący problem międzyczasowy w stosunku do posiadania. Zaznaczyć przy tym należy, że treść tego przepisu jest, jak już zaznaczono wyżej, analogiczna do obowiązującego dotychczas art. LII przep. wpr. pr. rzecz.Stosując literalną wykładnię powołanego wyżej art. XLVIII przep. wpr. k.c., a więc rozumiejąc pojęcie posiadania w sensie technicznym określonym w art. 336 k.c., trzeba by dojść do wniosku, że przepis ten nie przewiduje mocy wstecznej art. 231 k.c. Jednakże przeciwko przyjęciu takiej literalnej wykładni omawianego przepisu przemawiają poważne argumenty, jakie wypływają zarówno z wykładni logicznej, jak i z wykładni opartej na przesłankach społeczno-gospodarczych.Jeśli chodzi o przesłanki logiczne, to podkreślić należy, że przyjęcie szerokiej wykładni art XLVIII przep. wpr. k.c. uzasadnia przede wszystkim okoliczność, że ocena posiadania w świetle przepisów międzyczasowych nie może się ograniczać wyłącznie do samej jego istoty jako władztwa nad rzeczą mającego cechy posiadania - z pominięciem łączących się z tym posiadaniem i ściśle określonych w przepisach kodeksu uprawnień i obowiązków posiadacza. W przeciwnym bowiem razie treść art. XLVIII przep. wpr. k.c. byłaby ograniczona tylko do samej oceny istoty posiadania w sensie technicznym, co czyniłoby w zasadzie sens i stosowanie tego przepisu bezprzedmiotowym.Również przesłanki społeczno-gospodarcze przemawiają za przyjęciem szerokiej wykładni art. XLVIII przep. wpr. k.c. Przeciwny bowiem pogląd prowadziłby do wieloletniego opóźnienia w czasie stosowania art. 231 k.c., zwłaszcza § 2 tego artykułu, choć reguluje on problemy bardzo żywe, które usiłowano już poprzednio rozwiązać wbrew literalnemu brzmieniu art. 73 pr. rzecz. Zaznaczyć bowiem należy, że już na tle tego ostatniego przepisu zarysowała się w orzecznictwie tendencja do przyznania właścicielowi gruntu przeciwko budującemu roszczenia o wykup zajętej pod budowlę działki. Jeżeli więc przepis art. 231 § 2 k.c. czyni zadość aktualnej, palącej potrzebie życia, to niewątpliwie nie było zamiarem ustawodawcy odraczać zastosowania tego przepisu na czas nie określony.Zauważyć dalej należy, że roszczenia z art. 231 k.c. - aczkolwiek, jak zaznaczono wyżej, z istoty swej obligacyjne - zbliżają się swoim charakterem w pewnym stopniu do praw rzeczowych. Roszczenia te mogą być mianowicie stosowane względem każdoczesnego właściciela, jeżeli zmienia się jego osoba, ale posiada trwa nadal.Powyższe rozważania uzasadniają więc wykładnię rozszerzającą art. XLVIII przep. wpr. k.c. Wykładnia ta polega na uznaniu, że wymieniony przepis używa terminu "posiadanie" w znaczeniu nie tylko samego władztwa faktycznego nad rzeczą, ale także odnosi się do tych wszystkich roszczeń oraz obowiązków, które z tym posiadaniem pozostają w ścisłym związku. Rozwiązanie także należy uznać za uzasadnione, jeśli się zważy, że chociaż posiadanie jest tylko stanem faktycznym, niemniej jednak ustawa łączy z nim cały szereg uprawnień i obowiązków.Wyżej przedstawionej wykładni art. XLVIII przep. wpr. k.c. nie sprzeciwia się okoliczność, że niektóre roszczenia z art. 231 k.c. przysługują nie posiadaczowi budującemu na cudzym gruncie, lecz właścicielowi. Roszczenia te są bowiem ściśle związane z faktem wykonywania władztwa nad rzeczą mającego cechy posiadania przez osobę trzecią i są odpowiednikiem ciążących na tej osobie obowiązków.W świetle powyższych rozważań należy więc dojść do wniosku, że na pytanie, według jakiej ustawy należy oceniać po wejściu w życie nowej ustawy skutki wzniesienia budowli, dokonanej na cudzym gruncie przed wejściem w życie nowej ustawy, należy dać odpowiedź w sensie oceny tych skutków według nowych przepisów. Skutki więc wzniesienia budowli dokonanej przed wejściem w życie prawa rzeczowego należało na podstawie art. LII przep. wpr. rzecz. oceniać według przepisów tego prawa, z chwilą zaś wejścia w życie kodeksu cywilnego należy oceniać - w myśl art. XLVIII przep. wpr. k.c. - według przepisów tego kodeksu. W konsekwencji zajęte stanowisko prowadzi do przyznania roszczenia o wykup właścicielowi na zasadzie art. 231 § 2 k.c. przeciwko budującemu na gruncie przed wejściem w życie kodeksu cywilnego. Z powyższego wynika także, że również przysługujące z art. 231 § 3 k.c. uprawnienie Skarbu Państwa do oddania budującemu na gruncie, stanowiącym przedmiot własności państwowej, działki w wieczyste użytkowanie albo też do nabycia wzniesionego budynku lub innego urządzenia w sytuacjach powstałych przed wejściem w życie kodeksu cywilnego - należy ocenić według przepisów kodeksu.W związku z wykładnią art. 231 § 3 k.c. pozostaje do rozważenia sprawa wstecznego działania art. 43 ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach (Dz. U. Nr 32, poz. 159 ze zm.). Przepis ten bowiem, jeszcze przed wejściem kodeksu cywilnego, wprowadził zasadę, że w wypadkach określonych w art. 73 § 2 pr. rzecz. posiadacz nieruchomości stanowiącej własność Państwa nie może żądać przeniesienia własności tej nieruchomości, lecz oddania jej w wieczyste użytkowanie.Ustawa z 14 lipca 1961 r. nie zawiera wprawdzie przepisu, który by nadawał art. 43 tej ustawy moc wsteczną, niemniej jednak analiza przepisów ustawy, w szczególności tych, które dotyczą uregulowania stanu prawnego mienia stanowiącego własność Państwa, wskazuje na to, że zamiarem ustawodawcy było uregulowanie tych zagadnień w sposób jednolity bez względu na to, czy dane zdarzenia miały miejsce przed dniem wejścia w życie ustawy, czy też po jej wejściu w życie.Do przepisów tych należy w szczególności art. 7, 23, 38 i 43 ustawy. Jednocześnie ustawodawca uznał za stosowne wprowadzenie mocy obowiązującej tych przepisów niezwłocznie z dniem ogłoszenia ustawy, gdy tymczasem ustawa weszła w życie z upływem 3 miesięcy od dnia jej ogłoszenia.Zasady, jakie powołane przepisy wprowadziły, są następujące:1)niemożność nabycia własności terenu państwowego w drodze zasiedzenia,2)możliwość przejęcia na obszarze urbanistycznym nieruchomości osób fizycznych i prawnych nie będących jednostkami gospodarki uspołecznionej na własność Państwa z możliwością ustanowienia dla pewnej kategorii osób użytkowania wieczystego,3)stwierdzenie, że nieruchomości, które przed dniem 9 maja 1945 r. stanowiły własność niemieckich lub gdańskich osób prawnych prawa publicznego, a na podstawie dotychczasowych przepisów prawnych nie przeszły na własność polskich osób prawnych, stanowią własność Państwa. To samo dotyczy osób, które w związku z wyjazdem z kraju straciły lub stracą obywatelstwo polskie,4)wprowadzenie w art. 43 ustawy zasady, że w wypadkach określonych w art. 73 § 2 prawa rzeczowego posiadacz nieruchomości stanowiącej własność Państwa nie może żądać przeniesienia tej nieruchomości, lecz oddania jej w wieczyste użytkowanie.Treść tych przepisów wskazuje na to, że celem ich była realizacja szerokiej ochrony mienia państwowego, wprowadzonej następnie przez przepisy kodeksu cywilnego.Ponadto przepisu art. 43 ustawy nie można interpretować w oderwaniu od innych jej postanowień, a w szczególności od art. 40 i 41, które zmieniły przysługujące dotychczas prawo własności czasowej, prawo zabudowy, prawo wieczystej dzierżawy lub użytkowania gruntu jako prawa wieczystego - na prawo wieczystego użytkowania.W ten sposób wprowadzone zostało - w miejsce tych praw rzeczowych - nowe prawo rzeczowe wieczystego użytkowania, mające zastosowanie - po wejściu w życie ustawy - także do praw rzeczowych poprzednio istniejących.Za udzieleniem odpowiedzi pozytywnej na postawione pytanie przemawia zresztą sama wykładnia gramatyczna art. 43. Przepis ten bowiem w sposób ścisły określa zakres roszczeń samoistnego posiadacza budującego na nieruchomości będącej własnością Państwa stanowiąc, że posiadacz ów "nie może żądać przeniesienia własności tej nieruchomości". Kategoryczny zakaz takiego żądania zamieszczony w art. 43 wskazuje na to, że celem ustawodawcy było przesunięcie działania tego przepisu na żądania budujących posiadaczy, bez względu na to, czy budynek został wzniesiony przed wejściem w życie cytowanego przepisu, czy też po jego wejściu.Przechodząc do rozważenia drugiego pytania, mianowicie czy art. 45 ust. 2 ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach nie stoi na przeszkodzie zastosowaniu art. 231 k.c. do działki gruntu zajętej pod budowę budynku lub innego urządzenia, stwierdzić należy, co następuje:Jak wynika z brzmienia tego przepisu, zastosowanie przepisów ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. zostało wyłączone w stosunku do gruntów, które przed dniem wejścia w życie ustawy zostały oddane osobom trzecim na podstawie dekretu z 6.IX.1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, dekretu z 6.IX.1946 r. o ustroju rolnym i osadnictwie na obszarze Ziem Odzyskanych i b. Wolnego Miasta Gdańska, dekretu z 18.IV.1955 r. o uwłaszczeniu gospodarstw rolnych oraz na podstawie przepisów ustawy z dnia 12.III.1958 r. o sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych oraz uporządkowaniu niektórych spraw związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej i osadnictwa rolnego, jeżeli gospodarstwa te są nadal w posiadaniu tych osób lub ich prawonabywców, chociażby osoby te nie nabyły jeszcze prawa własności. Celem omawianego przepisu jest niewzruszanie tych wszystkich stanów faktycznych, jakie powstały w związku z oddaniem gospodarstw - na podstawie przepisów dotyczących przebudowy ustroju rolnego - jako warsztatów pracy.Możliwość uregulowania spraw dotyczących własności na podstawie właściwych przepisów nie ogranicza jednak w niczym praw posiadaczy, jakie im przysługują na podstawie przepisów kodeksu regulujących posiadanie, chyba że z przepisów szczególnych wynikałyby inne unormowania. Za takim wnioskiem przemawia niewątpliwie okoliczność, że art. 231 k.c. dotyczy małych działek, i to takich, na których osoby posiadające grunty na podstawie powołanych wyżej ustaw dokonały poważnych inwestycji. Pogląd, że przyjęcie na własność Państwa także tych działek następuje bez umożliwienia ich wykupu, byłby sprzeczny z interesem społeczno-gospodarczym oraz z sensem omawianych przepisów.Z wyżej przytoczonych zasad, na przedstawione pytanie udzielono odpowiedzi jak w sentencji uchwały.