III CR 278/66

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia F. Błahuta (sprawozdawca). Sędziowie: M. Grudziński, Z. Trybulski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Stefanii P. o stwierdzenie nabycia spadku na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od postanowienia Sądu Powiatowego w Wysokiem Mazowieckiem z dnia 10 lutego 1966 r.,rewizję nadzwyczajną oddalił.Uzasadnienie faktyczneSpadkodawca Stanisław M. zmarł dnia 26 listopada 1894 r. Pozostawił po sobie żonę Balbinę M. (zmarłą dnia 2.II.1926 r.) oraz dwoje dzieci: Franciszka M., ur. dnia 2.IV.1882 r., nieznanego z miejsca pobytu, i córkę Stefanię P. ur. 11.VI.1885 r. Z wnioskiem o stwierdzenie nabycia spadku po Stanisławie M. wystąpiła Stefania P.Postanowieniem z dnia 10 lutego 1966 r. Sąd Powiatowy w Wysokiem Mazowieckiem stwierdził m.in., że prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego wchodzącego w skład spadku po Stanisławie M. zachowała w całości córka spadkodawcy, Stefania P.Powyższe prawomocne postanowienie zaskarżył rewizją nadzwyczajną Minister Sprawiedliwości, zarzucając rażące naruszenie art. 1069 § 2 k.c. w związku z art. LV § 1 przep. wprow. k.c. Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia w części dotyczącej orzeczenia o zachowaniu prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego po Stanisławie M., zmarłym dnia 26 listopada 1894 roku we wsi S. i tam ostatnio zamieszkałym, i o orzeczenie co do istoty sprawy przez stwierdzenie, że prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego po Stanisławie M. zachował Skarb Państwa z obowiązkiem spłaty z całego gospodarstwa Stefanii P., po odliczeniu długów związanych z prowadzeniem tego gospodarstwa, ewentualnie zaś o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi Powiatowemu w Wysokiem Mazowieckiem do ponownego rozpoznania.W uzasadnieniu rewizji nadzwyczajnej podkreślono, że spadkobierczyni Stefania P. liczy 81 lat, sama nie prowadzi już gospodarstwa spadkowego, gdyż nie pozwala jej na to wiek i stan zdrowia, gospodarstwo zaś oddała w dzierżawę. Zdaniem skarżącego, okoliczności sprawy wskazują na trwałą niezdolność do pracy Stefanii P., a w każdym razie należało przeprowadzić w tym względzie odpowiednie dowody, czego Sąd Powiatowy nie uczynił.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:W sprawie niniejszej otwarcie spadku nastąpiło 26 listopada 1894 r., i jak wynika z materiału sprawy, spadkobierczyni Stefania P. już w 1926 r. objęła należące do spadku gospodarstwo rolne, a pracując w nim przez długie lata, posiadała je wyłącznie zarówno przed dniem 5 lipca 1963 r., jak i po tym dniu. Nie ulega - dalej - wątpliwości, czego również rewizja nie kwestionuje, że wymieniona spadkobierczyni zachowała prawo dziedziczenia na podstawie art. LVI § 1 przep. wprow. k.c. W tych warunkach rewizja nadzwyczajna nie zasługuje na uwzględnienie, choćby nawet było prawdą, że spadkobierczyni była w dniu 5 lipca 1963 r. trwale niezdolna do pracy.Nie można się zgodzić z poglądem skarżącego, według którego przepis art. 1063 § 2 k.c. stosuje się także do spadków otwartych przed dniem 5 lipca 1963 r. Artykuł LV § 1 przep. wprow. k.c. głosi, że do dziedziczenia gospodarstwa rolnego należącego do spadku otwartego przed dniem wejścia w życie kodeksu cywilnego stosuje się przepisy tego kodeksu, o ile artykuły LVI i nast. nie stanowią inaczej. Wprawdzie w tych ostatnio powołanych przepisach nie ma wyraźnej normy, która stanowiłaby, że przepis art. 1063 § 2 k.c. nie ma zastosowania do spadków otwartych przed dniem 5 lipca 1963 r., jednakże nie usprawiedliwia to poglądu reprezentowanego w rewizji nadzwyczajnej.Pogląd odmienny, a mianowicie, że przepisu art. 1063 § 2 k.c. nie stosuje się do spadków otwartych przez 5 lipca 1963 r., uzasadnia pośrednio treść art. LX i LXI przep. wprow. k.c. I tak, z art. LX § 1 wynika, że spadkobiercy, którzy zachowali prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego, mają również prawo do otrzymania tego gospodarstwa lub jego części w drodze działu spadku. Przepis ten nie wyłącza od otrzymania gospodarstwa trwale niezdolnych do pracy, jak to czyni art. 1071 k.c. Tak samo porównanie sformułowań art. 1075 § 1 k.c. ze sformułowaniem art. LXI § 1 przep. wprow. k.c. wskazuje na to, że spadkobiercy trwale niezdolni do pracy, którzy zachowali prawo dziedziczenia, mogą otrzymać w dziale gospodarstwo rolne, skoro art. LXI § 1 przyznaje im prawo do spłaty wówczas, gdy nie zostanie im przyznane gospodarstwo rolne lub jego część, art. zaś 1075 § 1 jest tak zredagowany, że przewiduje dla tych spadkobierców tylko spłaty.Powyższe różnice w unormowaniu pozycji spadkobierców trwale niezdolnych do pracy - zależnie od tego, czy spadek otworzył się przed dniem 5 lipca 1963 r., czy też w okresie od tego dnia licząc - wyłączają stosowanie art. 1063 § 2 k.c. do spadków otwartych przed dniem 5 lipca 1963 r. Przepis art. 1063 § 2 k.c. jest konsekwencją założenia, że spadkobierca trwale niezdolny do pracy nie może otrzymać gospodarstwa lub jego części. Ponieważ od tego założenia odstąpiono w przepisach art. LX i LXI, odpada tym samym - choć wyraźnie tego nie wypowiedziano - stosowanie do spadków dawnych art. 1063 § 2 k.c.Rozwiązanie to harmonizuje z ogólną tendencją przepisów przechodnich, zmierzającą do ograniczenia możliwości dziedziczenia przez Skarb Państwa gospodarstw rolnych należących do spadków dawnych, której dobitnym wyrazem jest art. LVI § 3 przep. wprow. k.c. Ustawodawca liczył się zapewne z tym, że stosowanie normy z art. 1063 § 2 k.c. do spadków otwartych przed dniem 5 lipca 1963 r. niejednokrotnie godziłoby w interesy samego spadkobiercy, który do chwili wejścia w życie przepisów szczególnych w dziedziczeniu gospodarstw rolnych ma za sobą długie lata pracy w przypadłym mu gospodarstwie, oraz w słuszne interesy jego dzieci pracujących w tym gospodarstwie.Z tych względów Sąd Najwyższy, stwierdzając brak podstawy do uchylenia zaskarżonego orzeczenia, oddalił rewizję nadzwyczajną (art. 421 § 1 k.p.c.).