III CO 69/63

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia M. Grudziński. Sędziowie: J. Ignatowicz (sprawozdawca), Z. Trybulski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Wrocławskiej Spółdzielni Mieszkaniowej w W. przeciwko Józefowi P. o zapłatę, po rozpoznaniu zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Bydgoszczy - Ośrodek w Toruniu do rozstrzygnięcia w trybie art. 388 k.p.c.:"Czy roszczenie członka spółdzielni mieszkaniowej z tytułu wydatków związanych z usunięciem usterek w mieszkaniu spółdzielczym może być przeciwstawione do potrącenia z roszczeniem spółdzielni z tytułu kosztów eksploatacji mieszkania - przed wyczerpaniem postępowania wewnątrzspółdzielczego?"udzielił następującej odpowiedzi:"Roszczenie członka spółdzielni budownictwa mieszkaniowego z tytułu wydatków związanych z usunięciem usterek w przydzielonym mu mieszkaniu spółdzielczym może być przedstawione do potrącenia z roszczeniem spółdzielni z tytułu kosztów eksploatacji mieszkania, niezależnie od postępowania wewnątrzspółdzielczego".Uzasadnienie faktyczneZ uzasadnienia postanowienia Sądu Wojewódzkiego, którym Sąd ten przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia przytoczone wyżej pytanie prawne, wynika, że wątpliwość wyrażona w tym pytaniu powstała w związku z wykładnią art. 30 § 1 ustawy o spółdzielniach i ich związkach, który stanowi, że dochodzenie w drodze sądowej roszczeń wynikających ze stosunku członkostwa jest dopuszczalne po wyczerpaniu postępowania wewnątrzspółdzielczego lub po bezskutecznym upływie terminów ustalonych w statucie spółdzielni do podjęcia decyzji przez organ odwoławczy. W szczególności Sąd Wojewódzki podkreślił, że ze sformułowania tego przepisu można by wnosić, iż "wyczerpanie postępowania wewnątrzspółdzielczego jest bezwzględną przesłanką, której spełnienie daje dopiero członkowi prawo dochodzenia swoich roszczeń bądź w drodze powództwa, bądź w drodze zarzutu".Powyższa sugestia byłaby trafna, gdyby wszelkie prawa i roszczenia, jakie mogą powstać dla członka w stosunku do spółdzielni, były prawami lub roszczeniami ze stosunku członkostwa w rozumieniu art. 30 § 1 ustawy o spółdzielniach i ich związkach. Taki pogląd byłby jednak nieuzasadniony, albowiem prawa i roszczenia członka w stosunku do spółdzielni mogą mieć z omawianego punktu widzenia różny charakter.Pomijając nawet roszczenia ze stosunków, w których członek występuje tak jak osoba trzecia (np. w wypadku zawarcia przez członka ze spółdzielnią umowy najmu), a więc roszczenia, które oczywiście nie mieszczą się w pojęciu roszczeń ze stosunku członkostwa, należy podkreślić, że także wśród roszczeń, które mogą powstać tylko w stosunkach między członkiem a spółdzielnią, należy wyróżnić dwie kategorie.Cechą charakterystyczną praw pierwszej z tych dwu kategorii jest to, że wypływają one z samego członkostwa i tym samym przysługują każdemu członkowi spółdzielni. Do tej kategorii należą takie prawa, jak prawo do samego członkostwa, prawo brania udziału w walnych zgromadzeniach, czynne prawo wyborcze do innych organów spółdzielni itp. Dla określenia praw tej kategorii przyjął się w praktyce termin "prawa organizacyjno-spółdzielcze".Poza powyższymi prawami, które - jak zaznaczono - przysługują każdemu członkowi, członkowie spółdzielni mogą nabywać prawa innego rodzaju, które tym się charakteryzują, że nie wynikają z samego członkostwa, lecz powstają na skutek dodatkowych zdarzeń. Do tej kategorii praw członkowskich należą m. in.: spółdzielcze prawo członka spółdzielni budownictwa mieszkaniowego do lokalu, bo powstaje ono dopiero na skutek wniesienia wkładu i przydziału lokalu, prawo członka spółdzielni produkcyjnej lub spółdzielni pracy do wkładu, gdyż przysługuje członkowi tylko o tyle, o ile wniósł on taki wkład, prawo członka spółdzielni pracy lub spółdzielni produkcyjnej do wynagrodzenia, bo powstaje ono na skutek wykonania określonej pracy, itp. Prawa tej kategorii określa się zwykle - w odróżnieniu od praw organizacyjno-spółdzielczych - jako majątkowe lub cywilne prawa członka.Rozróżnienie powyższe ma istotne znaczenie dla wykładni art. 30 ustawy o spółdzielniach i ich związkach, należy bowiem uznać, że prawami wynikającymi ze stosunku członkostwa w rozumieniu tego przepisu są tylko prawa organizacyjno-spółdzielcze w podanym wyżej znaczeniu. Wniosek taki wynika przede wszystkim z wykładni gramatycznej tego przepisu, skoro mowa w nim o prawach wynikających ze stosunku członkostwa, a prawa członka spółdzielni, określone wyżej jako prawa majątkowe lub cywilne, wynikają nie z członkostwa, lecz z innych zdarzeń, członkostwo zaś w spółdzielni jest tylko przesłanką nabycia tych praw.Za taką wykładnią przemawiają także inne argumenty.Przepis art. 30 ustawy o spółdzielniach i ich związkach wprowadza daleko idące ograniczenie dochodzenia praw członkowskich. Jest to ograniczenie w pełni uzasadnione z jednej strony istotą samorządu spółdzielczego, którego założeniem jest likwidacja ewentualnych sporów przez sam kolektyw spółdzielczy bez ingerencji czynnika zewnętrznego, z drugiej zaś strony dążeniem do szybkiego wyjaśnienia ewentualnych zarzutów co do działalności organów spółdzielni, gdyż zbyt późne podnoszenie takich zarzutów mogłoby wpływać, ujemnie na operatywność spółdzielni.Jednakże są to przesłanki, które przemawiają za ograniczeniem dochodzenia przez członków tylko ich praw organizacyjno-spółdzielczych. Nic natomiast nie przemawia za tym, żeby w taki sam sposób członek był krępowany w dochodzeniu swoich roszczeń majątkowych. Przeciwnie, wiele przemawia za tym, żeby dochodzenie tych roszczeń było pozostawione ogólnym zasadom odnoszącym się do dochodzenia innych praw cywilnych. Zarówno bowiem natura tych praw, jak i znaczna ich wartość nie pozwalają na traktowanie z omawianego punktu widzenia członka spółdzielni gorzej od innych podmiotów praw cywilnych. Nie można bowiem zapominać, że w razie postawienia przez członka zarzutu co do organizacyjnej działalności spółdzielni chodzi jedynie o wewnętrzną kontrolę tej działalności, natomiast w razie kwestionowania przez członka decyzji dotyczącej jego praw majątkowych w rachubę wchodzi spór majątkowy, którego stronami są członek i spółdzielnia. Przykładowo biorąc można wskazać, że nie dałoby się przekonywająco uzasadnić ograniczenia w sposób przewidziany w art. 30 ustawy o spółdzielniach i ich związkach prawa członka do kwestionowania decyzji zarządu o pozbawieniu go spółdzielczego prawa do lokalu albo prawa do wkładu. W szczególności uznanie, że członek traciłby tak poważne prawa natury majątkowej tylko dlatego, że nie skorzystał w bardzo krótkim terminie z prawa zaskarżenia odpowiedniej decyzji do wyższego organu spółdzielni, tzn. do organu reprezentującego drugą stronę sporu, nie mogłoby być uznane za usprawiedliwione.Nawiązując do postawionego przez Sąd Wojewódzki pytania prawnego należy w konsekwencji przedstawionego wyżej rozumowania uznać, że członek spółdzielni może dochodzić swych roszczeń z tytułu wadliwego wykonania jego mieszkania jako roszczeń natury majątkowej, a nie organizacyjno-spółdzielczej - oczywiście zarówno w drodze powództwa, jak i w drodze zarzutu - niezależnie od tego, czy wyczerpał środki postępowania wewnątrz-spółdzielczego, a nawet choćby z tych środków w ogóle nie skorzystał.