III PO 39/64

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN Z. Opuszyński. Sędziowie: W. Formański, J. Krzyżanowski, K. Marowski, S. Rejman, J. Szczerski (sprawozdawca), J. Knap.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem przedstawiciela Generalnej Prokuratury rozpoznał wniosek Prezesa Sądu Najwyższego o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na następujące pytania prawne:"Czy utrzymanie w mocy dla stosunków pracy art. 105-117 przepisów ogólnych prawa cywilnego (Dz. U. z 1950 r. Nr 34, poz. 311) oraz art. 284 i 473 kodeksu zobowiązań (Dz. U. z 1933 r. Nr 82, poz. 598) oznacza pozostawienie w stosunkach pracy instytucji zarówno przedawnienia (art. 105, 106 p.o.p.c.), jak i prekluzji (art. 114, 115 p.o.p.c.) roszczeń majątkowych?"Sąd Najwyższy udzielił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:Przepisy wprowadzające kodeks cywilny - przez pozostawienie w mocy dla stosunków pracy art. 105-117 przepisów ogólnych prawa cywilnego (Dz. U. z 1950 r. Nr 34, poz. 311) oraz art. 284 i 441-477 kodeksu zobowiązań (Dz. U. z 1933 r. Nr 82, poz. 598), utrzymują nadal dla tych stosunków zarówno przedawnienie, jak i prekluzję roszczeń majątkowych według zasad obowiązujących do dnia 1 stycznia 1965 r. Uzasadnienie faktyczneIKodeks cywilny unormował w przepisach art. 117-125 obowiązującą w stosunkach cywilnoprawnych instytucję przedawnienia roszczeń majątkowych. To nowe uregulowanie zarzuca istniejący do dnia wejścia w życie k.c. podział na przedawnienie i prekluzję. Wskutek tego w zakresie stosunków cywilnoprawnych przestaje także istnieć zagadnienie różnic między prekluzją a przedawnieniem. Miejsce tych dwóch instytucji prawnych zajmuje nowa i jednolita co do swej istoty instytucja przedawnienia roszczeń cywilnoprawnych, różniąca się zarówno od dotychczasowego przedawnienia, jak i prekluzji. Jednolitość przedawnienia doznaje wyłomu jedynie w stosunkach między podmiotami podlegającymi państwowemu arbitrażowi gospodarczemu. W tych bowiem stosunkach przedawnione roszczenie wygasa (art. 117 § 2 k.c.).W obliczu nowego uregulowania instytucji przedawnienia nie można było pominąć kwestii, jakie znaczenie nadać przedawnieniu lub prekluzji przewidzianej w nie uchylonych przepisach prawa cywilnego.Co do prekluzji, problem ten rozstrzygnięty został w art. XIII przep. wprow. k.c., według którego ilekroć w nie uchylonych przepisach prawa cywilnego przewidziane są terminy, z których upływem ustawa wyłącza dochodzenie roszczeń, uważa się je od dnia wejścia w życie k.c. za terminy przedawnienia.Także przedawnienie przewidziane w utrzymanych w mocy przepisach prawa cywilnego staje się - z dniem wejścia w życie k.c. - przedawnieniem unormowanym w tym kodeksie. Ten niewątpliwy wniosek wynika jednoznacznie z art. II § 1, art. XIV i XXXV przep. wprow. k.c., mimo że co do przedawnienia przewidzianego w dotychczasowych przepisach nie ma normy o takim brzmieniu jak art. XIII odnoszący się do prekluzji.IIUstawodawca natomiast rozstrzygnął odmiennie zagadnienie przedawnienia i prekluzji roszczeń w stosunkach pracy. Rozstrzygnięcie tej kwestii nastąpiło w postanowieniach art. XII przep. wprow. k.c.Sformułowania i treść art. XII stanowią potwierdzenie tego, że prawo pracy stanowi osobną gałąź prawa, odrębną od prawa cywilnego. Jest to jednocześnie ustawowa aprobata poglądu wyrażonego już w uzasadnieniu ogólnym projektu k.c. i przep. wprow. k.c. według wersji z 1962 r. (Projekt kodeksu cywilnego oraz przepisów wprowadzających kodeks cywilny, Wydawnictwo Prawnicze 1962 r., s. 193-194). W ustawodawstwie pracy brak przepisów regulujących szereg zagadnień zwłaszcza natury ogólnej. Do czasu zatem stworzenia wyczerpującego systemu przepisów normujących stosunek pracy istnieje konieczność odpowiedniego stosowania przepisów k.c. w wypadkach w ustawodawstwie pracy nie uregulowanych. Ten właśnie problem znalazł ustawowe rozwiązanie w art. XII § 2 przep. wprow. k.c. Przepis ten nakazuje w szczególności stosować dla stosunków pracy art. 105-117 przepisów ogólnych prawa cywilnego z r. 1950 oraz art. 284 i 441-477 kodeksu zobowiązań. Nie byłoby wobec tego żadnych podstaw do twierdzenia, że zagadnienie dawności (przedawnienia i prekluzji) roszczeń ze stosunku pracy należy do spraw nie uregulowanych odrębnie dla stosunku pracy (art. XII § 3 przep. wprow. k.c.).Pozostawienie w mocy dla stosunków pracy przepisów art. 105-117 przepisów ogólnych prawa cywilnego z 1950 r. nie może mieć innego znaczenia niż utrzymanie nadal dla tych stosunków instytucji przedawnienia i prekluzji roszczeń według zasad dotychczasowych. Treść wymienionych przepisów reguluje bowiem te dwie instytucje i określa istniejącą między nimi różnicę. Całość powołanych przepisów poświęcona jest opisaniu istoty i skutków przedawnienia z jednej, a prekluzji z drugiej strony. Określeniu długości terminu przedawnienia dotyczy jedyny przepis art. 105 przep. og. pr. cyw. Utrzymanie tego przepisu dla stosunków pracy tylko ze względu na to, że ustanawia on dziesięcioletni termin przedawnienia, byłoby zbędne wobec tego, że ten sam ogólny i najdłuższy termin (rzadko zresztą w stosunkach pracy stosowany wobec krótszych terminów szczególnych) ustanowiony został także w przepisie art. 118 k.c. Przepis art. 105 przep. og. pr. cyw. utrzymany został jako część całości przepisów pozostawiających w mocy instytucje dotychczasowego przedawnienia i prekluzji i również podkreśla zasadę, że przepisy k.c. o przedawnieniu nie obowiązują w stosunkach pracy.Pozostawione w mocy dla stosunków pracy przepisy wyliczone w art. XII § 2 przep. wprow. k.c. stały się z dniem wejścia w życie k.c. przepisami prawa pracy. W stosunkach cywilnoprawnych przestały one obowiązywać i nie należą już do prawa cywilnego. Przepisy te zostały bowiem uchylone w zakresie prawa cywilnego (w zakresie dotyczącym "przedmiotów" unormowanych w k.c.). Uchylenia dokonał art. III przep. wprow. k.c. z zastrzeżeniem przepisu art. XII. Zastrzeżenie jest konieczne dla uniknięcia wątpliwości i dla podkreślenia, łącznie z art. XII, odrębności prawa pracy.Przytoczone rozważania i powołane przepisy prowadzą do odpowiedzi zawartej w sentencji niniejszej uchwały. Odmienna wykładnia sugerująca ewentualnie, że przewidziane w prawie pracy terminy dochodzenia roszczeń stały się terminami przedawnienia w rozumieniu art. 117 i nast. k.c., nie mogłaby w żaden sposób wytłumaczyć utrzymania w mocy dla stosunków pracy art. 105-117 przep. og. pr. cyw. Nie ma jednocześnie najmniejszych podstaw do przyjęcia, że wyliczenie tych przepisów w art. XII § 2 przep. wprow. k.c. było wynikiem błędu lub przypadku. Przeciwnie, obowiązująca treść art. XII zaproponowana została dopiero w końcowym stadium prac kodyfikacyjnych i uchwalona ostatecznie w celu utrzymania w stosunkach pracy przedawnienia i prekluzji w rozumieniu art. 105-117 przep. og. pr. cyw. Zrealizowano w ten sposób założenie, że przepisy k.c. nie powinny naruszać przepisów ustawodawstwa pracy (art. XII § 1 przep. wprow. k.c.).Przeciwko odrzuconemu tu poglądowi przemawia, obok przyczyn już omówionych, także systematyka ustawy zawierającej przepisy wprow. k.c. Przepis w kolejności późniejszy, którym jest art. XIII przep. wprow., mógłby mieć zastosowanie tylko wówczas, gdyby przepisy wcześniejsze nie rozstrzygały badanego problemu. Zasada ta nabiera szczególnej aktualności w układzie przepisów wprowadzających. Zagadnienie zaś poddane rozpoznaniu składowi siedmiu sędziów rozstrzygnięte zostało w całości w postanowieniach art. XII.IIIWykładnia przepisu art. XII przep. wprow. k.c. w części wyjaśnionej niniejszą uchwałą prowadzi w szczególności do wniosku, że w stosunkach pracy stosuje się nadal art. 473 kod. zob. zgodnie z ustalonymi w dotychczasowej praktyce zasadami. Upływ rocznego terminu prekluzyjnego do dochodzenia roszczeń ze stosunku pracy uwzględnia się z urzędu (art. 115 przep. og. pr. cyw.). Upływ zaś terminu przedawnienia z art. 284 kod. zob. uwzględnia się jedynie na skutek zarzutu pozwanego (art. 106, 107 § 2 przep. og. pr. cyw.). Obowiązują oczywiście i dalsze różnice między przedawnieniem a prekluzją, wynikające z art. 105-107 przep. og. pr. cyw.Obowiązujący nadal i po 1 stycznia 1965 r. stan prawny w przedmiocie przedawnienia i prekluzji roszczeń ze stosunku pracy nie prowadzi do pogorszenia w tym zakresie sytuacji prawnej pracowników w porównaniu ze stanem, który by istniał przy przyjęciu także dla roszczeń pracowniczych jednolitej konstrukcji przedawnienia według przepisów k.c. Przepis art. 117 § 3 k.c. przewiduje możliwość nieuwzględnienia upływu terminu przedawnienia nie przekraczającego lat trzech, jeżeli opóźnienie w dochodzeniu roszczenia jest usprawiedliwione wyjątkowymi okolicznościami i nie jest nadmierne. Dla stosunków pracy art. 6 ust. 2 dekretu z dnia 24 lutego 1954 r. o zakładowych komisjach rozjemczych (Dz. U. Nr 10, poz. 35) umożliwia z przyczyn usprawiedliwionych szczególnymi okolicznościami uwzględnienia spóźnienia wniosku zgłoszonego po upływie terminu prekluzyjnego. W trybie postępowania przed komisjami rozjemczymi rozpoznawana jest przeważająca część roszczeń pracowników ze stosunku pracy. Na podstawie art. 14 ust. 1 dekretu z dnia 18 stycznia 1956 r. o ograniczeniu dopuszczalności rozwiązywania umów o pracę bez wypowiedzenia oraz o zabezpieczeniu ciągłości pracy (Dz. U. Nr 2, poz. 11), istnieje, przewidziana wprost, także w postępowaniu sądowym możliwość uwzględnienia spóźnienia w zgłoszeniu roszczenia o przywrócenie do pracy. Analogiczne zaś zastosowanie wszystkich przepisów o możliwości uwzględnienia roszczeń pracowniczych dochodzonych po upływie terminu prekluzyjnego usprawiedliwia wykładnię, że również w pozostałych sprawach w postępowaniu sądowym można z przyczyn uzasadnionych szczególnymi okolicznościami uwzględnić spóźnienie zgłoszenia po upływie terminu prekluzyjnego. Zasadę tę wyjaśnia uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego III PO 87/63 z dnia 26 listopada 1964 r.Należy jeszcze zaznaczyć, że przedstawione pytanie i udzielona odpowiedź nie dotyczą terminów zawitych nie będących terminami dochodzenia roszczeń. Do terminów tych nie odnosi się zresztą i art. 114 przep. og. pr. cyw. Różnorodność i znaczna ilość tych terminów rozsianych w różnych działach prawa nie pozwala na ujęcie ich w jedną kategorię i ustalenie wspólnych dla nich zasad. Istota każdego z tych terminów i skutki jego naruszenia muszą być wyjaśniane na podstawie konkretnego przepisu i na tle charakteru danego stosunku prawnego. Przykładem terminu zawitego do dokonania czynności prawnej "pozasądowej" jest termin miesięczny przewidziany w art. 2 ust. 2 dekretu z dnia 18 stycznia 1956 r., po upływie którego gaśnie prawo zakładu pracy do rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia.