III CR 192/62

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia B. Łubkowski. Sędziowie: Z. Wasilkowska (sprawozdawca), J. Krajewski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Józefa J., Zuzanny K., Bronisława J., Władysława J., Anastazego J., Ludwika J., Wacława J., Krystyny J., Czesława J. i in. przeciwko Robertowi i Barbarze małż. P. o wydanie nieruchomości, na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Gdańsku z dnia 5 czerwca 1962 r.,uchylił zaskarżony wyrok oraz wyrok Sądu Powiatowego w Kartuzach z dnia 10.XI.1961 r. i przekazał sprawę Sądowi Powiatowemu w Kartuzach do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktycznePowodowie w liczbie 14 osób wytoczyli powództwo przeciwko Robertowi i Barbarze małż. P. z żądaniem zobowiązania pozwanych do wydania gospodarstwa rolnego położonego w B., o powierzchni ok. 16,5 ha wraz z budynkami gospodarczymi i szczegółowo wymienionym inwentarzem martwym, przy czym w uzasadnieniu swych żądań wyjaśnili, co następuje:Powodowie (z wyjątkiem Bolesława R.) są spadkobiercami po swych rodzicach Michale i Zuzannie małż. J. Rodzice tych powodów odziedziczyli część majątku po swym synu Leonie J., zmarłym 2 września 1939 r., a mianowicie każde z nich odziedziczyło po 1/4 części pozostałego po nim spadku. Leon J. pozostawał w ogólnej wspólności majątkowej ze swą żoną Anną J., która odziedziczyła drugą połowę majątku po mężu. Spadek po Annie J. przeszedł na zasadzie testamentu w całości na jej siostrę Józefę R., a ta ostatnia sporządziła dwa testamenty, ustanawiając swymi spadkobiercami: męża Bolesława R. (powoda wymienionego pod pkt 14) oraz Zofię S., Jana Sz., Tadeusza S. i Jadwigę B. W 1960 r. jeden ze spadkobierców testamentowych Józefy R., Jan Sz., wydzierżawił część majątku spadkowego pozwanym, którzy na podstawie zawartej z nim umowy wystąpili przeciwko niemu z pozwem o wydanie przedmiotu dzierżawy. Sąd powództwo uwzględnił. W wykonaniu tego wyroku pozwani weszli w posiadanie gospodarstwa. Jest niesporne, że majątek spadkowy o ogólnym obszarze 28 ha nie uległ podziałowi w drodze sądowej. Do majątku takiego stosuje się przepisy o współwłasności. Zgodnie z art. 82 pr. rzecz. do wszelkich czynności przekraczających zakres zwykłego zarządu potrzebna jest zgoda wszystkich współwłaścicieli. Wydzierżawienie nieruchomości spadkowej jest właśnie taką czynnością, wobec czego umowa, na zasadzie której Jan Sz. wydzierżawił nieruchomość, nie może rodzić skutków prawnych. Stąd wniosek, że pozwani weszli w posiadanie nieruchomości bez ważnego tytułu prawnego.Pełnomocnik powodów sprostował następnie konkluzję pozwu w ten sposób, że żąda wydania ok. 16,5 ha z budynkami i inwentarzem do rąk ogółu spadkobierców Michała i Zuzanny J. oraz Anny J., Józefy R. i Jana J.Sąd Powiatowy powództwo uwzględnił zgodnie ze zmodyfikowaną konkluzją pozwu, nakazując pozwanym wydanie nieruchomości do rąk powodów oraz 5 osób, które udziału w sprawie nie brały, w tym również Jana Sz.Jak wynika z uzasadnienia, Sąd Powiatowy całkowicie podzielił argumentację strony powodowej nadmieniając, że wprawdzie do grona współwłaścicieli należy jeszcze 5 osób, które powództwa nie popierają, ale powodowie nie żądają wydania nieruchomości tylko dla siebie, lecz dla ogółu następców prawnych Leona J., a więc również i dla tych osób. Roszczenie powodów znajduje uzasadnienie w przepisie art. 89 pr. rzecz. Wreszcie Sąd nadmienił, że wyrok, jaki zapadł w procesie między pozwanymi a Janem Sz., nie obowiązuje ogółu spadkobierców, pozwani zaś wykonali ten wyrok na swoje ryzyko.W rewizji pełnomocnik pozwanych zarzucił naruszenie przepisów proceduralnych oraz art. 89 pr. rzecz. i art. 3 p.o.p.c. dowodząc, że skoro Leon i Anna małż. J. pozostawali w ogólnej wspólności majątkowej, to powodowie wymienieni w pozwie pod pkt 1-13 odziedziczyli tylko 1/4 część gospodarstwa 28 hektarowego, tj. ok. 7 ha, że spadkobiercy jeszcze za życia Józefy R. faktycznie podzielili się gruntem i wówczas Józef J., inicjator sprawy niniejszej, objął przeszło 6 ha, że Jan Sz. w imieniu własnym oraz swego nieletniego syna i na zasadzie pełnomocnictwa Tadeusza Sz. zawarł z pozwanymi umowę dzierżawy i zadysponował tylko taką część nieruchomości, jaka przypada tej grupie spadkobierców, którzy nie wzięli udziału w sprawie, tj. obszarem ok. 16,5 ha. Skoro zatem Józef J. i dwunastu dalszych powodów użytkują taką część majątku, do jakiej mają prawo, faktyczny zaś podział spadku jest zgodny z udziałem spadkobierców, to żądanie wydania powodom całego majątku spadkowego jest niezgodne z art. 3 p.o.p.c.W postępowaniu rewizyjnym Jan i Henryk Sz. oraz Tadeusz S. zgłosili interwencję uboczną po stronie pozwanych, przyłączając się do wywodów rewizji i zaznaczając, że ich udziały stanowią znaczną większość współwłasności, a mianowicie 70%.Sąd Wojewódzki rewizję oddalił.W motywach zaznaczono m.in., że podział majątku spadkowego między spadkobiercami nie nastąpił, gdyż zgodnie z art. 46 pr. rzecz. umowa w tym względzie powinna być zawarta pod rygorem nieważności w formie aktu notarialnego, każda zaś inna, jeśliby nawet była zawarta, jest nieważna. Wydzierżawienie nieruchomości jest czynnością przekraczającą zakres zwykłego zarządu i wymagającą zgody pozostałych współwłaścicieli.Od powyższego wyroku Sądu Wojewódzkiego wniósł rewizję nadzwyczajną - na skutek podania pozwanych P. - Minister Sprawiedliwości z wnioskiem o jego uchylenie wraz z wyrokiem Sądu Powiatowego i o przekazanie sprawy Sądowi Powiatowemu do ponownego rozpoznania. Skarżący zarzuca naruszenie art. 242 § 1, 326 i 383 k.p.c. oraz art. 89 i 90 pr. rzecz.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Zgodnie z uchwałą Całej Izby Cywilnej z dnia 28.IX.1963 r. (Monitor Polski z 1963 r. Nr 83, poz. 404) umowa współwłaścicieli o podział gospodarstwa rolnego quo ad usum jest nieważna.W związku z powyższym nie mogą odnieść skutku zarzuty rewizji odnoszące się do niewyciągnięcia przez sądy orzekające właściwych wniosków z twierdzeń pozwanych, że pomiędzy współwłaścicielami nieruchomości doszło do faktycznych działów. Jeśli bowiem nawet umowa w tym względzie została zawarta, nie może ona - w świetle powołanych wytycznych Całej Izby Cywilnej - odnieść skutków prawnych.Mimo to zaskarżone wyroki nie mogą być utrzymane w mocy.Według twierdzeń stron nieruchomość w B. o obszarze ok. 28 ha była współwłasnością po połowie Leona i Anny małż. J. Wobec śmierci w 1939 r. Leona J. Anna J. stała się spadkobierczynią połowy jego majątku, czyli właścicielką całej nieruchomości w 3/4. Powodowie (z wyjątkiem Bolesława R.) reprezentują prawa Leona J., czyli 1/4 część udziału we współwłasności, natomiast Jan Sz. i inne osoby, które wydzierżawiły 16,5 ha spornej nieruchomości małżonkom P., reprezentują prawa Anny J., czyli blisko 3/4 udziałów we współwłasności.Stosownie do dalszych twierdzeń sporna nieruchomość o obszarze 16,5 ha, stanowiąca wydzielony obiekt gospodarczy, była od lat użytkowana w ten sposób, że wydzierżawiano ją różnym osobom. Ostatnia umowa została zawarta w 1960 r. na lat 5 z pozwanymi P. W związku z tym pozwani i interwenienci uboczni reprezentowali pogląd, że w okolicznościach sprawy wydzierżawienie omawianej części nieruchomości stanowiło czynność zwykłego zarządu, nie wymagającą zgody wszystkich współwłaścicieli (art. 83 § 2 pr. rzecz.).Ta istotna dla rozstrzygnięcia sprawy obrona pozwanych nie została przez sądy rozważona. Za trafny bowiem należy uznać pogląd, że wydzierżawienie nieruchomości nie zawsze może być uznane za czynność przekraczającą zakres zwykłego zarządu w rozumieniu art. 82 pr. rzecz. Z przepisu powyższego wynika, że ustawodawca wymaga zgody wszystkich współwłaścicieli i dla tych czynności, które mają na celu rozporządzanie rzeczą wspólną lub zmianą jej przeznaczenia. Jeżeli przeto wydzierżawienie części nieruchomości jest kontynuacją jej dotychczasowego sposobu użytkowania i gdy zwłaszcza nie chodzi o dzierżawę wieloletnią, to do jej skuteczności wystarcza zgoda większości współwłaścicieli stosownie do art. 83 § 2 pr. rzecz.Mniejszość współwłaścicieli nie jest w tym wypadku pozbawiona swoich praw. Jeżeli bowiem większość współwłaścicieli dokonuje czynności zwykłego zarządu w sposób krzywdzący mniejszość albo sprzeczny z zasadami prawidłowego zarządu, to każdy ze współwłaścicieli będący w mniejszości może wystąpić do sądu o wyznaczenie zarządcy (art. 84 pr. rzecz.).Ponieważ sprawa z tego punktu widzenia nie została rozważona, przeto Sąd Najwyższy na podstawie art. 396-398 k.p.c. zaskarżone wyroki uchylił i przekazał sprawę Sądowi Powiatowemu do ponownego rozpoznania.