VI KO 14/64

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes F. Wróblewski.Sędziowie: S. Gross (delegowany z Izby Cywilnej), F. Karolus, Z. Kubec (sprawozdawca), T. Majewski (sprawozdawca), J. Majorowicz (delegowany z Izby Cywilnej), M. Paluch.Prokurator Generalnej Prokuratury: T. Guzkiewicz.SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu skierowanego w myśl art. 29 ust. 2 ustawy z dnia 18 grudnia 1962 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 11, poz. 54) przez Pierwszego Prezesa SN do rozstrzygnięcia przez skład siedmiu sędziów Izby Karnej wniosku Prezesa Sądu Najwyższego o wydanie uchwały w przedmiocie zagadnienia budzącego wątpliwości, a mianowicie:"1. Czy stosowanie art. 331 k.p.k. przy zasądzeniu odszkodowania za szkody wyrządzone przestępstwem, w tym również zadośćuczynienia za krzywdę moralną, jest fakultywne, tzn. czy jest zależne od uznania sądu, czy też sąd karny ma obowiązek stosować ten przepis, gdy w danej sprawie zachodzą przesłanki do jego stosowania? - oraz:2. Co oznacza zasądzenie od skazanego na rzecz pokrzywdzonego w prawomocnym wyroku karnym symbolicznej złotówki z tytułu odszkodowania za szkodę wyrządzoną przestępstwem, a zwłaszcza czy oznacza ono, że sąd karny rzeczywistego (nie symbolicznego) ekwiwalentu roszczeń objętych powództwem cywilnym nie zasądził, a więc że te roszczenia pozostawił bez rozpoznania, czy też że je oddalił w części przewyższającej tę symboliczną złotówkę i stworzył przez to przeszkodę (res iudicata) do ponownego rozpoznania w procesie cywilnym sprawy o odszkodowanie w tej części?"uchwalił: zagadnienie powyższe rozstrzygnąć jak wyżej.Uzasadnienie faktycznePokrzywdzony może dochodzić roszczeń majątkowych wynikających z przestępstwa albo w postępowaniu cywilnym, albo w drodze powództwa cywilnego w procesie karnym (art. 12 k.p.c. i art. 66 k.p.k.).Stosownie do art. 331 k.p.k. sąd karny, zasądzając powództwo cywilne, nie jest związany zakresem roszczeń zgłoszonych przez powoda cywilnego. Jest to odpowiednik art. 321 § 2 k.p.c., według którego ogólnej zasady ne eat iudex ultra petita partium nie stosuje się m.in. w sprawach o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym.Nowy kodeks postępowania cywilnego sformułował jednak ponadto w wymienianym poprzednio przepisie art. 321 § 2 k.p.c. dalszą zasadę (ukształtowaną w judykaturze na tle normującego tę samą kwestię art. 329 § 2 dawnego k.p.c.) stwierdzając, że w sprawach, o których mowa w tym artykule, "sąd orzeka o roszczeniach, jakie wynikają z faktów przytoczonych przez powoda także wówczas, gdy roszczenie nie było objęte żądaniem lub gdy było w nim zgłoszone w rozmiarze mniejszym niż usprawiedliwiony wynikiem postępowania". Przytoczone wyżej zasady postępowania cywilnego, jako odpowiadające dążeniu do ujawnienia prawdy obiektywnej i uwzględnienia wszelkich wynikających z niej roszczeń, w pełni odpowiadają również celom procesu karnego.Postępowanie co do powództwa cywilnego w procesie karnym ma jednak tę szczególną cechę wynikającą z jego charakteru adhezyjnego, że ustalenia konieczne do rozstrzygnięcia o roszczeniach majątkowych muszą się z reguły opierać na materiale zebranym w związku z zarzutami oskarżenia. Sąd karny nie ma bowiem obowiązku zbierania materiałów potrzebnych wyłącznie do rozstrzygnięcia powództwa cywilnego.W zależności od tego, w jakim stopniu zebrany materiał dowodowy pozwala na rozstrzygnięcie powództwa cywilnego, mogą mieć miejsce trzy różne sytuacje:1) Jeśli sąd uzna, że materiał zebrany w sprawie karnej nie wystarcza do rozstrzygnięcia powództwa cywilnego, pozostawia je - w myśl art. 332 k.p.k. - w całości lub części bez rozpoznania. W tym wypadku pokrzywdzony ma otwartą drogę do dochodzenia swych roszczeń w procesie cywilnym.2) Jeśli sąd uzna, że zebrany w sprawie karnej materiał wystarcza do rozstrzygnięcia powództwa cywilnego w granicach żądania powoda, to wówczas uwzględnia to powództwo, nie czyniąc żadnych ustaleń co do ewentualnych dalszych roszczeń i nie wypowiadając się w ogóle w tej kwestii w wyroku. Również i w tym wypadku pokrzywdzony ma otwartą drogę do dochodzenia dalszych roszczeń w procesie cywilnym, albowiem te dalsze roszczenia nie były w ogóle przedmiotem rozpoznania sądu karnego. Brak stwierdzenia w wyroku, że sąd pozostawił bez rozpoznania nie zgłoszone w powództwie cywilnym roszczenie ze względu na niewystarczający materiał zebrany w sprawie karnej, niema w tym wypadku istotnego znaczenia, skoro nierozpoznanie sprawy ponad żądanie pozwu jest ewidentnym faktem. Zawarta w art. 331 k.p.k. zasada, że sąd, uwzględniając powództwo, nie jest związany zakresem żądania powoda, nie może oznaczać, że niezasądzenie ponad wysokość żądania samo przez się jest równoznaczne z oddaleniem tych dalszych roszczeń, domniemanie zaś, że to, czego nie zasądzono, zostało oddalone, jest niedopuszczalne. Taka wykładnia art. 331 k.p.k. mogłaby w konsekwencji doprowadzić do tego, że przepis ten, mający na celu szczególną ochronę powoda występującego w procesie karnym z roszczeniem wynikającym z przestępstwa, działałby niekiedy na niekorzyść powoda, pozbawiając go możliwości dochodzenia dalszych roszczeń w procesie cywilnym.Przeciwko takiej wykładni wyraźnie przemawia również nowy kodeks postępowania cywilnego, który w art. 351 § 1 daje powodowi prawo zgłoszenia wniosku o uzupełnienie wyroku "także w wypadku, gdy w sprawie, której zakres nie zależy od treści żądania pozwu, sąd - wbrew wynikom postępowania - nie orzekł o roszczeniu nie zgłoszonym w żądaniu lub przyznał je w rozmiarze mniejszym niż należało." Uprawnienie takie opiera się bowiem na założeniu, że w pozostałym zakresie sąd nie rozpoznał sprawy oraz że w konsekwencji powód, który nie skorzystał z prawa żądania uzupełnienia wyroku, może reszty swych roszczeń dochodzić w nowej sprawie, nie narażając się na zarzut rei iudicatae.3) Możliwa jest także trzecia sytuacja, w której sąd karny uzna za całkowicie wyjaśnione wszelkie okoliczności związane z roszczeniami pokrzywdzonego wynikającymi z przestępstwa, zarówno wyraźnie zgłoszonymi w powództwie, jak i nie objętymi żądaniem.W myśl art. 331 k.p.k. sąd powinien wówczas orzec o całości roszczeń podlegających rozpoznaniu w procesie adhezyjnym.Rozstrzygnięcie wynikające wyraźnie z prawomocnego wyroku sądu karnego stanowi w takim wypadku przeszkodę do ponownego rozpoznania w procesie cywilnym sprawy o roszczenia majątkowe wynikające z tego samego przestępstwa.Rozpoznając w procesie karnym powództwo cywilne o zasądzenie "symbolicznej złotówki", sąd karny powinien zatem rozstrzygnąć o całości roszczeń wynikających z przestępstwa, jeżeli wynikają one z okoliczności przytoczonych w powództwie cywilnym, jeżeli materiał zebrany w sprawie karnej pozwala na dokonanie ustaleń niezbędnych do takiego rozstrzygnięcia.Jednakże samo zasądzenie symbolicznie tylko określonej kwoty nie oznacza w zasadzie oddalenia powództwa o roszczenia majątkowe wynikające z przestępstwa. Oznacza to jedynie, że sąd roszczeń tych nie rozpoznał.Wyjątek zachodzi jednak wówczas, gdy sąd doszedł do wniosku, że w okolicznościach sprawy zasądzenie symbolicznej kwoty wyczerpuje w całości zadośćuczynienie pieniężne za krzywdę doznaną przez powoda cywilnego. W takim wypadku powinien sąd uczynić o tym odpowiednią wzmiankę w wyroku. Takie tylko rozstrzygnięcie pozbawia powoda cywilnego możności dochodzenia dalszych roszczeń pieniężnych z tego tytułu w odrębnym procesie.Należy dodać, że z treści art. 3311 § 3 k.p.k. wynika wyraźnie, że co do jednostek gospodarki uspołecznionej pokrzywdzonych przestępstwem dopuszczalne jest dochodzenie w procesie cywilnym roszczeń w części nie objętej wyrokiem sądu karnego, zasądzającym z urzędu odszkodowanie pieniężne.W zakresie procesu adhezyjnego prawomocnością objęte jest tylko to, co w rzeczywistości było przedmiotem rozstrzygnięcia sądu karnego i czemu sąd ten dał wyraz w wyroku.